Anadolu. Ղարաբաղյան պատերազմն ու Ուկրաինայում հակամարտությունը փոխել են ուժերի հավասարակշռությունը Կովկասում
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Վերջին տարիներին Կովկասում ուժերի հարաբերակցությունը փոխվել է, գրել է Իլյաս Քեմալօղլուն Anadolu թերթում, գրում է inosmi.ru-ն։ Դրան նպաստել է թե՛ ղարաբաղյան պատերազմը, թե՛ ուկրաինական հակամարտությունը, թյուրքական հանրապետությունների միջև ընդլայնվող համագործակցությունը, ինչպես նաև այն, որ Մոլդովայում և Վրաստանում ընտրությունները դարձել են Արևմուտքի և Ռուսաստանի միջև պայքարի ասպարեզ այնպես, ինչպես 21-րդ դարի սկզբին։ Չնայած այն հանգամանքին, որ ԽՍՀՄ փլուզումից անցել է 33 տարի, տարածաշրջանում հակամարտություններն ու պատերազմները դեռևս շարունակվում են։ Այս իրավիճակի ամենակարևոր պատճառներն այն են, որ ԽՍՀՄ-ի կազմաքանդման ժամանակ միության մաս կազմող հանրապետությունները չլուծեցին իրենց միջև ծագած խնդիրները, հետաձգեցին դրանց լուծումը, և յուրաքանչյուրն իր համար հարմար պահի էր սպասում։
Կովկասը միշտ էլ գրավել է համաշխարհային և տարածաշրջանային տերությունների ուշադրությունը և ԽՍՀՄ փլուզմամբ դարձավ ամենախնդրահարույց տարածաշրջաններից մեկը։ Այս անկայունության հիմնական պատճառը Հայաստանի կողմից ադրբեջանական հողերի բռնազավթումն էր, որը փաստացի որոշեց ուժերի հավասարակշռությունը տարածաշրջանում դեռ 1990-ականներին։ Երևանը լիովին կախվածության մեջ էր մտել Ռուսաստանից գրավյալ տարածքների նկատմամբ վերահսկողությունը պահպանելու համար։ Այդ դուետին միացել էր նաև Իրանը, որը պատմության բոլոր ժամանակաշրջաններում հետաքրքրված է եղել այդ տարածաշրջանով և նաև տարբեր խնդիրներ է ունեցել Ադրբեջանի հետ։ Երեք երկրների միջև այս դաշինքը ծառայում էր նրանցից յուրաքանչյուրի շահերին, և նրանց միջև երկկողմ հարաբերություններն էլ ավելի ամրապնդեցին նրանց միասնությունը։
Այդ դաշինքին դեմ էին Ադրբեջանը, Թուրքիան, որը միշտ հարաբերություններ էր կառուցել եղբայրական Ադրբեջանի հետ «մեկ ազգ, երկու պետություն» մոտեցման շրջանակներում, ինչպես նաև Վրաստանը, որն այն ժամանակ խնդիրներ ուներ թե՛ Ռուսաստանի, թե՛ Հայաստանի հետ հարաբերություններում։ Այդ հավասարման համաձայն՝ Ադրբեջանն ու Թուրքիան երկար տարիներ դադարեցրել են հարաբերությունները Հայաստանի հետ, իսկ Վրաստանը խզել է հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ 2008 թվականի հնգօրյա պատերազմից հետո։ Այն բանից հետո, երբ Ռուսաստանը ճանաչեց Աբխազիան և Հարավային Օսիան, ռուս-վրացական հարաբերություններն անցան իրենց պատմության ամենավատ շրջանը: Անկասկած, կողմերի միջև կան բազմաթիվ այլ խնդիրներ և մրցակցության ոլորտներ։
Այդ դաշինքներն ու ուժերի հարաբերակցությունը պահպանվել են երկար տարիներ, և չէր սպասվում, որ իրավիճակը տարածաշրջանում շուտով կփոխվի։ Այնուամենայնիվ, 2020 թվականին Ադրբեջանի կողմից օկուպացված հողերի ազատագրումը և դրանից անմիջապես հետո ռուս-ուկրաինական հակամարտության բռնկումը լիովին փոխեցին հավասարակշռությունը Կովկասում։
2020 թվականի Ղարաբաղյան պատերազմը մի կողմից Ադրբեջանին հնարավորություն տվեց ազատագրել հողերը, իսկ մյուս կողմից ամրապնդեց համագործակցությունը թյուրքական հանրապետությունների միջև, քանի որ ղարաբաղյան պատերազմի ժամանակ Թուրքիայի կողմից Ադրբեջանին տրամադրված նյութական և բարոյական աջակցությունը թույլ տվեց այլ հանրապետությունների մտերմանալ Թուրքիայի հետ: Ղարաբաղյան պատերազմն ամրապնդեց Իլհամ Ալիևի իշխանությունն Ադրբեջանում, ավելի ամրապնդեց Ադրբեջանի և Թուրքիայի միջև առանց այն էլ ամուր հարաբերությունները և արագացրեց տարբեր ինտեգրացիոն գործընթացները թյուրքական հանրապետությունների միջև։ Դա նաև խախտեց տարածաշրջանային դաշինքները: Մասնավորապես, Ռուսաստանի և Ադրբեջանի միջև սկսվեց մերձեցում, սրվեցին Մոսկվայի և Երևանի հարաբերությունները։ Ռուս-ադրբեջանական համագործակցության ամենամեծ խոչընդոտը Ղարաբաղի հարցն էր և այն, որ Ռուսաստանը հենց սկզբից էր աջակցել հայերին այդ հարցում։ Մինչդեռ Ղարաբաղի ազատագրումն ու տարածաշրջանից ռուսական զորքերի դուրսբերումը փաստացի խթան հաղորդեցին ռուս-ադրբեջանական հարաբերություններին, որոնք ներուժ ունեին։ Այդ մերձեցման հիմնական պատճառն այն է, որ երկու երկրների միջև առևտրային հարաբերությունները վաղուց են զարգացած, Ռուսաստանում զգալի թվով ադրբեջանցիներ են ապրում, իսկ արևմտյան երկրները, հատկապես Ֆրանսիան, այն ժամանակ Հայաստանին բանավոր, եթե ոչ նյութական աջակցություն էին ցուցաբերում։
Ըստ Հայաստանի ռուս-ադրբեջանական մերձեցման և միևնույն ժամանակ Երևանի և Մոսկվայի միջև տարաձայնության ևս մեկ պատճառ կա: Դա Ռուսաստանի կողմից Հայաստանին աջակցության բացակայությունն է։ Այսպիսով, Ղարաբաղյան պատերազմից գրեթե անմիջապես հետո Ադրբեջանը սկսեց ավելի ակտիվորեն, քան նախկինում մասնակցել ԱՊՀ-ի գործունեությանը, իսկ Հայաստանը, ընդհակառակը, սահմանեց Արևմուտքի հետ մերձեցման ուղի։
Միևնույն ժամանակ, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարում է ինչպես Ադրբեջանի, այնպես էլ Թուրքիայի հետ հարաբերությունների բարելավման, այսպես կոչված ցեղասպանության, ինչպես նաև Ղարաբաղի հարցն օրակարգից հանելու անհրաժեշտության մասին: Փաշինյանի այդ քաղաքականությունը, անկասկած, «կազատի» Հայաստանը, քանի որ կնվազի հայկական սփյուռքի և Մոսկվայի ազդեցությունը Հայաստանի վրա։ Դա նույնիսկ թույլ կտա Երևանին մասնակցել տարածաշրջանի երկրների կողմից մշակված նախագծերին։ Թեև այսօր Փաշինյանի մոտեցումը քննադատության է ենթարկվում ընդդիմության կողմից, երկարաժամկետ հեռանկարում պատմաբանները կպարգևատրեն նրա դիրքորոշումը, քանի որ Հայաստանը հասկացել է, որ բռնագրավված հողերը պահելով կամ Թուրքիայի դեմ «ցեղասպանության» անհիմն մեղադրանքներով Արևմուտքի աջակցությունը որևէ արդյունք չի տա:
Տարածաշրջանի մեկ այլ երկիր, որը սկսել է վերանայել իր արտաքին քաղաքականությունը, Վրաստանն է։ Ներկայումս նվազել է նրա նշանակությունը Թուրքիայի և Ադրբեջանի համար։ Իրականում Վրաստանն այն երկրներից էր, որն ամենաշատը շահեց Անկարայի, Բաքվի և Թբիլիսիի համագործակցությունից։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Վրաստանը չունի սեփական բնական հարստություն, բայց նա իր աշխարհագրության բերումով մասնակցել է բոլոր նախագծերին։ Այդ նախագծերը ոտքի են կանգնեցրել երկիրը։ Միևնույն ժամանակ, Վրաստանն իսկական հարված ստացավ Արևմուտքից, քանի որ չկարողացավ որևէ առաջընթաց գրանցել Եվրամիությանը և ՆԱՏՕ-ին ինտեգրվելու գործընթացում։ Անկասկած, և՛ ԵՄ-ն, և՛ ՆԱՏՕ-ն չեն ցանկանում իրենց շարքերն ընդունել մի երկրի, որը տարածքային ամբողջականության հետ կապված խնդիրներ ունի, սակայն, բացի այդ խնդրից, Վրաստանի եվրաինտեգրման գործընթացը հղի է այլ տարաձայնություններով, ինչպես և Թուրքիայի եվրոինտեգրումը:
Ավելին, Վրաստանը դաս քաղեց ռուս-ուկրաինական հակամարտությունից: Հավանաբար, հիմա Թբիլիսիում հարց են տալիս, թե ինչո՞ւ 2008-ին Արևմուտքը Վրաստանին չտրամադրեց նույն աջակցությունը, ինչ Ուկրաինային։ Բայց փաստն այն է, որ վերջին իրադարձությունների լույսի ներքո Վրաստանը ոչ միայն դադարեցրել է եվրաինտեգրման գործընթացը, այլ նաև աստիճանաբար փորձում է ընդլայնել շփումները Ռուսաստանի հետ այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են տրանսպորտը և առևտուրը։ Վրաստանը չունի ոչ Թուրքիա, որը կարող է օգնության հասնել դժվարին իրավիճակում, ինչպես Ադրբեջանը, ոչ էլ ԵՄ-ի նման աջակից, ինչպես Ուկրաինան։ Եվ դա Վրաստանից պահանջում է վերանայել իր ռազմավարությունը և ավելի հավասարակշռված քաղաքականություն վարել։
Վերջին իրադարձությունները, անկասկած, թուլացրել են Ռուսաստանի և Իրանի ներկայությունը տարածաշրջանում։ Իրանը բավարար ուժ չունի տարածաշրջանում փոփոխությունները կանխելու համար, իսկ Իրանի և Իսրայելի միջև լարվածությունը, անկասկած, ստիպում է Թեհրանին շեղել ուշադրությունը Կովկասից։ Բացի այդ, Թեհրանը մտահոգված է Սիրիայում և Լիբանանում Իրանի կողմից աջակցվող խմբավորումների ազդեցության կորստով։
Նման իրավիճակ է նկատվում նաև Ռուսաստանի պարագայում։ Այն, որ ռուս-ուկրաինական հակամարտությունը ստացել է Ռուսաստանի և Արևմուտքի առճակատման բնույթ, և որ մեր օրերում սկսել են խոսել միջուկային պատերազմի վտանգի մասին, Մոսկվային ստիպում է ուշադրությունը շեղել ինչպես Կենտրոնական Ասիայից, այնպես էլ Կովկասից։ Մյուս կողմից, այն փաստը, որ Ռուսաստանն ու Իրանը պայմանավորվել են ստորագրել Ռուսաստանի և Հյուսիսային Կորեայի միջև ստորագրված համաձայնագրի նման համաձայնագիրը, ցույց է տալիս նրանց ցանկությունը շարունակել համագործակցությունը, եթե ոչ Կովկասում, ապա գոնե Մերձավոր Արևելքում։
Թուրքիան, ընդհակառակը, ղարաբաղյան պատերազմից հետո մեծացրել է իր հզորությունը տարածաշրջանում։ Դրանում կարևոր դեր են խաղացել նաև տարածաշրջանում Թուրքիայի և Ադրբեջանի համագործակցությունը և միջազգային ասպարեզում Թուրքիայի աճող կշիռը։
Այսպիսով, աշխարհում տեղի ունեցող իրադարձությունները, հատկապես ղարաբաղյան պատերազմը և ուկրաինական հակամարտությունը, թեև անուղղակիորեն, բայց հանգեցրին փոփոխությունների Կովկասում։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո ի հայտ եկած դաշինքները կորցրին իրենց նշանակությունը, և երկրները սկսեցին ավելի մեծ նշանակություն տալ երկկողմ հարաբերություններին և բազմավեկտոր արտաքին քաղաքականությանը։ Մեր օրերում համաշխարհային տերությունների ուշադրությունը տեղափոխվում է այլ աշխարհագրական տարածաշրջաններ, ինչը փոքր-ինչ հեշտացնում է կովկասյան երկրների խնդիրը։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
