Արդյո՞ք կարելի է հայ-ադրբեջանական հակամարտությունն ավարտված համարել
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
2024 թվականի հունվարի 1-ին ինքնահռչակ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը պաշտոնապես դադարեց գոյություն ունենալ։ Նրա տարածքը, որը, ըստ միջազգային իրավունքի, պատկանում է Ադրբեջանին, կարճատև ռազմական գործողության արդյունքում ամբողջությամբ վերադարձվեց Բաքվի վերահսկողությանը, որը դարձավ 2020 թվականի Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմի պաշտոնական ավարտը։ Թեև Ադրբեջանի իշխանությունները հայտարարեցին իրենց պատրաստակամության մասին ապահովելու տարածքում մնացած հայերի լիարժեք քաղաքացիական իրավունքները և ապահովելու նրանց անվտանգությունը, նախկին հայ բնակչության միայն մի փոքր մասը որոշեց շարունակել ապրել Ղարաբաղում։ Մնացածն արագ մեկնեց Հայաստան, ինչը թույլ տրվեց բոլորին, բացի Ադրբեջանի իրավապահների կողմից կալանավորված ԼՂՀ անջատողական ռեժիմի ղեկավարներից, որոնց Բաքվում հանցագործ են համարվում։ Ահա այսպես դե ֆակտո ավարտվեց 30-ամյա զինված դիմակայությունը Ղարաբաղի շուրջ։ Ըստ պատմական տվյալների Լեռնային Ղարաբաղի սեփականության վերաբերյալ վեճերը միշտ էլ եղել են, բայց փոխզիջում գտնելը շատ դժվար է եղել։ ԽՍՀՄ-ի փլուզման ֆոնին 1988 թվականի սկզբին տեղի ունեցած առաջին զինված բախումները նշանավորեցին Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև երկարատև տարածքային հակամարտության սկիզբը։ Ավելի քան 30 տարի անց, թվում է, թե լուծումը գտնվել է, բայց արդյո՞ք դա իսկապես այդպես է։ ՌԴ ԱԳՆ ՄԳԻՄՕ-ի Միջազգային հետազոտությունների ինստիտուտի Եվրատլանտյան անվտանգության կենտրոնի առաջատար գիտաշխատող, International Analytics ամսագրի գլխավոր խմբագիր Սերգեյ Մարկեդոնովն է mskgazeta.ru-ի հետ խոսել Հայաստանի ու Ադրբեջանի հարաբերությունների մասին։
- Սերգեյ Միրոսլավովիչ, ի՞նչ եք կարծում, նման նախաձեռնություններն ու նախագծերը, ինչպիսիք են Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև կապերի հաստատումը, առևտրի զարգացումը և համատեղ համագործակցությունը, հակամարտության դրական արդյո՞ւնքն են:
— Արդյունքների գնահատականները, լինեն դրանք դրական, թե բացասական, բացատրությունը, թե արդյո՞ք հակամարտությունը լուծվել է, թե՞ ոչ, մեծապես կախված են այն վայրից, որտեղից մենք դիտարկում ենք իրավիճակը։ Եթե նայենք Ադրբեջանի պաշտոնական իշխանությունների կողմից, ապա դրական արդյունքը կլինի նրանց շահերի առավելագույն առաջմղումը։ Այստեղ մենք տեսնում ենք կոնսենսուս Ղարաբաղի հարցում: Չնայած այն հանգամանքին, որ ընդդիմությունը խիստ քննադատաբար է վերաբերվում նախագահ Իլհամ Ալիևի թիմի գործողություններին և ընտրությունները համարում է կեղծված, բայց պաշտպանում է Ադրբեջանի միասնությունը։ Հայաստանում իրավիճակն այլ է: Մենք տեսնում ենք, որ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը խաղաղության պայմանագրի մասին խոսում է որպես ներպետական արժեք և հայտարարում է զիջումների գնալու անհրաժեշտության մասին, սակայն ընդդիմադիր ուժերը Փաշինյանի գործողությունները համարում են գրեթե ազգային դավաճանություն։
- Երկրների միջև հակամարտությունը կարելի՞ է ավարտված համարել:
- Մենք չենք կարող համարել, որ հակամարտությունն այսօր լուծվել է։ Լեռնային Ղարաբաղի թեման քաղաքականապես փակված է այստեղ և հիմա։ Սակայն խաղաղության պայմանագիրը դեռ չի ստորագրվել։ Տարբեր փոփոխությունների քննարկման տասներորդ փուլն է անցել, սակայն այլ պահանջներ կան։ Ադրբեջանական կողմն ասում է, որ անհրաժեշտ է փոխել Հայաստանի Սահմանադրությունը։ Ավելին, սահմանազատում և սահմանագծում չի իրականացվել, ինտենսիվորեն քննարկվում է Զանգեզուրի միջանցքի թեման։ Այդ ամենից հետևում է, որ հակամարտությունը դեռ չի լուծվել։ Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի և սեփականության հարցը լուծված է, բայց ես երկար տարիներ գրել եմ, որ այդ հակամարտությունը Լեռնային Ղարաբաղը չէ։ Դա հայ-ադրբեջանական հակամարտություն է, և այն ավելի լայն է, քան մեկ վիճելի տարածքը։
- Ի՞նչ եք կարծում, ի՞նչ կլինի երկրների միջև հաջորդիվ:
- Այստեղ արժե առանձնացնել մի քանի կետ: Նախ, շատ բան կախված է նրանից, թե որքանով հայ հասարակությունը պատրաստ կլինի ընդունելու 90-ականների հայկական աշխարհաքաղաքական մաքսիմալիզմը վերացնող նոր իրողությունները։ Երկրորդ, կարևոր է այն, թե Ադրբեջանը որքանով է ցանկանում ամրապնդել իր առավելությունը։ Ակնհայտ է, որ հիմա Ադրբեջանը բռնել է «դրայվը», և կա զգացողություն, որ եթե նախկինում Հայաստանն ավելի գերիշխող դիրք էր զբաղեցնում, ապա այժմ Ադրբեջանը, ինձ թվում է, իրականացնում է գործողություններ, որոնք ուղղված են ոչ միայն իր հաջողության ամրապնդմանը, այլ նաև Հայաստանի խոցելիության և կախվածության ցուցադրմանը։ Եվ այստեղ շատ իռացիոնալ կողմեր կան, որոնք աչքի են ընկնում: Օրինակ, թվում է, թե մնում է միայն խաղաղության պայմանագիր կնքել, բայց իրականում ավելի ու ավելի շատ նոր պահանջներ են սկսել հայտնվել։ Ահա թե ինչու այդ խաղաղության գործընթացն ինձ թվում է մի տեսակ հորիզոնի գիծ՝ որքան մոտ ես դրան, այնքան այն քեզնից հեռու է:
— Միջազգային կազմակերպությունները, ինչպիսիք են ԵԱՀԿ-ն և ԵՄ-ն, էական դեր խաղացի՞ն հակամարտության կարգավորման գործում:
— ԵԱՀԿ Մինսկի խումբն ի սկզբանե մասնակցել է հակամարտության կարգավորմանն առաջարկելով Բաքվի և Երևանի միջև փոխզիջման տարբերակներ։ Այնուամենայնիվ, կարգավորման ծրագրերի մեծ մասը (փաթեթային, փուլային, «ընդհանուր պետություն», «արդիականացված Մադրիդյան սկզբունքներ», «Կազանի բանաձև», «Լավրովի պլան» և այլն) առաջարկվել են արտաքին խաղացողների, այլ ոչ թե կողմերի կողմից։ Ինչ-որ պահի Հայաստանը, լինելով ավելի ուժեղ, թելադրել է իր կանոնները, հետո Ադրբեջանն է սկսել թելադրել իրենը։ Բայց երկու դեպքում էլ խոսքը գնում էր ոչ թե փոխզիջումների ու երկարաժամկետ խաղաղության մասին, ինչպես առաջարկում էին մյուս խաղացողները, այլ վերջնական և անդառնալի հաղթանակի հայեցակարգին, որտեղ ցանկալի է, որ թշնամին զիջի ամեն ինչ։ ԵԱՀԿ Մինսկի խումբն ընդհանուր դիրքորոշումների որոնումների մեջ էր։ Սակայն 2022 թվականից հետո այն դադարեց գործել նախկինի պես, քանի որ արևմտյան դիվանագետները դադարեցրին հանդիպել ռուսների հետ։ Ավելին, 26 տարի պահպանվող ստատուս քվոն փոխվել է, և նոր իրողությունները չեն համապատասխանում հին առաջարկներին։ Ինչ վերաբերում է Եվրամիությանը, ապա նա շատ պասիվ մասնակցեց հայ-ադրբեջանական հակամարտության կարգավորման գործընթացին և Լեռնային Ղարաբաղում տիրող իրավիճակին, ակտիվանալով միայն բրյուսելյան ձևաչափի շրջանակներում։
Նշեմ, որ մենք միշտ պետք է վերապահում անենք, երբ քննադատում ենք արտաքին խաղացողներից որևէ մեկին (Արևմուտք, Ռուսաստան, ԵԱՀԿ, ԵՄ կամ ԱՄՆ), որ հակամարտությունը չի լուծվել։ Երկու կողմերը սկզբունքորեն տարբեր դիրքորոշումներ ունեին կարգավորման հարցում, ուստի այստեղ կարևոր է հասկանալ, թե ինչ նկատի ունենք «հակամարտությունների լուծում» ասելով։ Ադրբեջանը հաղթեց, իսկ Լեռնային Ղարաբաղում հայկական համայնք չկա, այն բնակավայր է ադրբեջանական տեսանկյունից։ Սակայն Հայաստանը կարող է չհամաձայնվել այդ արդյունքի հետ։ Նա պետք է ընդունի որոշակի կանոններ, բայց դա չի նշանակում, որ բոլորը գոհ են ստեղծված իրավիճակից։ Այս կառուցվածքի խոցելիությունը կայանում է իշխանության հարցում։ Այսօր Ադրբեջանն ուժեղ է, բայց նախկինում այդ դիրքը զբաղեցնում էր Հայաստանը։ Ինչպես նկարագրել է հայտնի պրուսացի ռազմական տեսաբան Կարլ Ֆիլիպ Գոտֆրիդ ֆոն Կլաուզևիցը, ցանկացած պատերազմի արդյունք հարաբերական է, այսօր ուժ ունես, իսկ վաղը ոչ։ Ուստի կարգավորման անարդյունավետության մասին խոսելիս պետք է դիմել Բաքվին և Երևանին, քանի որ արտաքին կողմերի առաջարկները միշտ էլ փոխզիջումային են։ Բայց որպեսզի խաղաղությունն ամուր լինի, անհրաժեշտ է հակամարտող կողմերի փոխըմբռնում։
- Ի՞նչ ազդեցություն է ունեցել Թուրքիան հակամարտության վրա:
-Բավականին մեծ: Այստեղ միավորվեցին մի քանի գործոններ: 90-ականներից սկսած Թուրքիան սկսեց վերանայել իր արտաքին քաղաքականության բազմաթիվ սկզբունքներ, որոնք ձևակերպվել էին դեռևս 1923 թվականին Թուրքիայի Հանրապետության ձևավորման ժամանակ։ Այն ժամանակ Թուրքիայի Հանրապետությունը մեծապես հեռացավ իր օսմանյան անցյալից դիրքավորվելով որպես ազգայնականության, աշխարհիկության և արդիականացման վրա հիմնված հեղափոխական նախագիծ: Այդ պատճառով էլ Թուրքիան չէր շտապում մերձենալ իր հարևան երկրների հետ։ Այն ժամանակ նրա առանցքային գործընկերներն էին արևմտյան երկրները (1945-ից հետո ԱՄՆ-ը)։ Սակայն սերնդափոխության և առաջնահերթությունների հետ մեկտեղ Թուրքիան աստիճանաբար սկսեց մոտենալ իր հարևան երկրներին։ Դեռ 90-ական թվականներին նախկին նախագահ Հալիլ Թուրգութ Օզալն է ընդգծել Թուրքիայի պատասխանատվությունն իր օսմանյան ժառանգության համար։ Հետո սկսեց զարգանալ նեոօսմանիզմի գաղափարը, որը Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը փորձեց կյանքի կոչել նախ որպես վարչապետ, ապա որպես նախագահ։ Այսպիսով, Թուրքիան այսօր դարձել է ակտիվ խաղացող Մերձավոր Արևելքում, Կովկասում և Բալկաններում։ Ադրբեջանը Թուրքիան ընկալում է որպես թյուրք ժողովրդի ինքնորոշման արդյունք՝ «մեկ ազգ, երկու պետություն» հայեցակարգի շրջանակներում։ Չմոռանանք, որ Թուրքիայում կա մոտավորապես 3 միլիոն ադրբեջանցի։ Հիշենք նախագահական ընտրությունները, որոնք տեղի ունեցան մեկ տարի առաջ։ Առաջին փուլում երրորդ տեղը զբաղեցրել է ազգությամբ ադրբեջանցի Սինան Օգանը, իսկ երկրորդ փուլում աջակցել է Էրդողանի ռեժիմին, այսինքն այստեղ ոչ միայն աշխարհաքաղաքական գործոնն է խաղում, այլ նաև թուրքական ինքնությունը։
Ինչ վերաբերում է Հայաստանին, ապա նրա հարաբերությունները Թուրքիայի հետ ունեն բացասական պատմական հիմք։ Անկարան վախենում է մեկնաբանել 1915 թվականի իրադարձությունները որպես ցեղասպանություն, քանի որ դա կարող է հանգեցնել այլ վիճահարույց պատմական հարցերի բացահայտմանը, ինչպիսիք են հունական, ասորական, քրդական և այլ հարցերը: Հետևաբար, Թուրքիան նախկինում Կովկասում հայկական որոշ նկրտումներ ընկալում էր վախով, իսկ այժմ, քանի որ Հայաստանը թուլացել է, Թուրքիան տարածաշրջանում իր դիրքերն ամրապնդելու հնարավորություն է տեսնում: Ավելացնեմ նաև, որ Թուրքիան հասկանում է Ռուսաստանի հատուկ դերը տարածաշրջանում։ Սակայն, հաշվի առնելով Կովկասում օսմանյան և ռուսական կայսրությունների պատմական մրցակցությունը, չի կարելի ասել, որ մեր շահերը լիովին համընկնում են։ Բայց և՛ Կովկասում, և՛ Մերձավոր Արևելքում Անկարան և Մոսկվան գործում են մրցակցային համագործակցության ռեժիմում, այսինքն եթե ինչ-որ մրցակցություն է առաջանում, ապա փորձում են որոշակի մակարդակի պայմանավորվածությունների հասնել, ինչ-որ հակաճգնաժամային քայլեր անել:
- Ո՞րն է նման հակամարտությունների լուծման դժվարությունը:
— Էթնոքաղաքական հակամարտությունները դժվար է լուծել, քանի որ դրանք բխում են տրամագծորեն հակառակ նկրտումներից: Եվ այնպիսի հակամարտություններ, ինչպիսիք են հայ-ադրբեջանական, սերբ-ալբանական կամ վրաց-աբխազականը, հիմնված են այն սկզբունքի վրա, որ ես իմ հրապարակումներում անվանել եմ հողի էթնիկ սեփականություն, այսինքն Ղարաբաղը, Կոսովոն կամ Աբխազիան համարում են գրեթե մեկ էթնիկ խմբի սեփականությունը: Օրինակ ասում են Ղարաբաղը մերն է, նշանակում է կա՛մ ադրբեջանական է, կա՛մ հայկական։ Ղարաբաղի, Աբխազիայի և Կոսովոյի պատմությունը տարբեր ժողովուրդների պատմություն է, որոնք հաճախ միասին են ապրել այնտեղ և միշտ չեն եղել հակամարտությունների մեջ։ Եվ միակողմանիորեն նման էթնիկ սեփականություն հաստատելու փորձը սպանում է փոխզիջման հիմքը: Այդ մոտեցմամբ ցանկալի է, որ ուրիշներ, «օտարներ» չլինեն։ Եվ հիմա մենք խոսում ենք ղարաբաղյան հակամարտության ավարտի մասին որպես էթնիկ հայերի այնտեղից հեռանալու փաստ։ Դե, օբյեկտիվ լինելու համար կարող ենք ասել, որ երբ հայկական կողմը գրավում էր Ղարաբաղից դուրս տարածքներ, ադրբեջանցիները հեռանում էին այնտեղից։ Բացառիկությունը, ոչ թե ներառականությունը, հիմք է հանդիսանում, որ նման հակամարտությունները լինեն երկար տարիներ և վերարտադրվեն սերնդեսերունդ։ Կարծես թե հարցը լուծված էր, Կովկասում հաստատվում էր խորհրդային իշխանություն, ԼՂ-ն Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի կազմում էր, ինքնավարություն էր, հայերի մեծ մասն այնտեղ էր ապրում, բայց Ադրբեջանի կազմում։ Անցնում է մի քանի տասնամյակ, և մենք տեսնում ենք, որ հակամարտությունը ջրի երես է դուրս գալիս։ Նույնը վերաբերում է Վրաստանին և Աբխազիային։ Թվում էր, թե պատճառը Վրաստանի կազմում ինքնավարություն հայտարարելու միտումնավոր որոշում էր, բայց նույնիսկ խորհրդային տարիներին եղան բողոքի ցույցեր, զանգվածային բողոքի ցույցեր, կարգավիճակի փոփոխության պահանջներ և այլն։ Հետևաբար, նման բացառիկությունն է հիմնական խնդիրը։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
