Արդյո՞ք հայկական Արարատը հարաբերական բարձրությամբ ամենաբարձրն է աշխարհում
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
Հայտնի է, որ լեռ հասկացությունը երկու հիմնական իմաստ ունի: Առաջին նշանակությունն է «կտրուկ և տեղային բարձրություն բոլոր կողմերից սահմանափակված տեղագրական մակերեսի հստակ սահմանված կտրվածքով, որը կոչվում է ստորոտ»։ Իսկ երկրորդ նշանակությունը լեռնային համակարգում գագաթն է, գրում է naked-science.ru-ն։
Սովորաբար ամենաբարձր լեռների մասին խոսելիս նկատի ունեն երկրորդ սահմանումը և ծովի մակարդակից դրանց բացարձակ բարձրությունը։ Դրա հիման վրա որոշվում են Երկրի ամենաբարձր գագաթները՝ Ասիայում Էվերեստը (կամ Ջոմոլունգմա 8848 մ), Եվրոպայում Էլբրուսը (5642 մ), Ավստրալիայում և Օվկիանիայում Ջայան (5029 մ), Հյուսիսային Ամերիկայում ՄաքՔինլին (6194 մ), Հարավային Ամերիկայում Անկուման (7010 մ), Անտարկտիդայում Վինսոնը (5140 մ)։
Սա (որոշ չափով) պայմանական է, քանի որ Երկրի տեղագրությունը ներառում է լիթոսֆերայի ամբողջ մակերեսը, որը գտնվում է ինչպես ծովի մակարդակից վերև, այնպես էլ ներքև: Հետևաբար, առաջին սահմանումն ավելի ճիշտ է: Խիստ ասած, ցանկացած լեռ հարաբերական հասկացություն է, և նրա հարաբերական բարձրությունը չափվում է հիմքից (ստորոտից) մինչև գագաթ:
Կարևոր չէ, թե որտեղ է գտնվում լեռը՝ ցամաքում, օվկիանոսի և ցամաքի սահմանին, կղզու տեսքով է բարձրանում օվկիանոսից վեր, կամ ամբողջովին սուզված է ծովի ջրի տակ: Կարևորն այն է, թե որքանով է այն բարձրանում իր ստորոտից: Եվ այդ չափանիշի համաձայն Երկրի ամենաբարձր լեռների ցուցակը բոլորովին այլ է՝ Էվերեստը բարձրանում է իր ստորոտից մոտ 3500 մ, Էլբրուսը 2400-1800 մ, ՄակՔինլի լեռը 5200-5800 մ, Անկումա լեռը ընդհանուր առմամբ 2000 մ: Եվ այդ ցուցակում Արարատ լեռը (բացարձակ բարձրությունը 5165 մ, հարաբերական բարձրությունը ≈4300 մ) զբաղեցնում է երկրորդ տեղը ՄակՔինլիից հետո:
Այնուամենայնիվ, ճիշտ չի լինի դա այդպես ուղղակիորեն գնահատել երկու պատճառով: Մի կողմից, քանի որ լեռների բացարձակ և հարաբերական բարձրությունները զգալիորեն տարբերվում են և չունեն ուղղակի կախվածություն, ստացվում է, որ Արարատի պոտենցիալ «մրցակիցների» ցանկը զգալիորեն ավելի լայն է, քան ամենաբարձր գագաթներինը։
Մյուս կողմից, եթե մենք հավատարիմ մնանք «օրենքի տառին» «լեռ» հասկացությունը սահմանելիս, ապա համեմատությունը ճիշտ չէ, քանի որ ՄակՔինլի լեռը, որը Ալյասկայի լեռնաշղթայի մի մասն է, միայն հյուսիսային լանջին ունի հստակ ստորոտ, որը համընկնում է լեռնաշղթայի ստորոտին, իսկ Արարատ լեռը բոլոր կողմերից է մեկուսացված շրջակա լեռներից և իրականում «լեռ» է։
Նման խոշոր մեկուսացված լեռներն առավել հաճախ ակտիվ կամ հանգած հրաբուխներ են: Ցամաքում Արարատի ամենամոտ մրցակիցներն են Օրիզաբա հրաբուխը՝ 5636 մ բացարձակ բարձրությամբ և 4922 մ հարաբերական բարձրությամբ, Կիլիմանջարոն (5892մ և 4200 մ), Օջոս դել Սալադոն ( 6893 մ և 3700 մ), իտալական Էտնան (3295 մ և ≈3200 մ): Եթե հաշվի առնենք Երկրի ողջ մակերեսը, ներառյալ օվկիանոսի հատակը, ապա Անտարկտիդայի ամենամեծ հրաբուխներից Էրեբուսն է մրցում Արարատի հետ բարձրանալով ծովի մակարդակից 3794 մ, իսկ հիմքը ընկղմված է ջրում 800-850 մ, որը ընդհանուր գումարով կազմում է մինչև 4500-4600 մ հարաբերական բարձրություն:
Բայց Հավայան խմբի հրաբուխները բացարձակ գերազանցություն ունեն, Մաունա Կեան Հավայան կղզում բարձրանում է ծովի մակարդակից 4205 մ, իսկ օվկիանոսի հատակից մոտ 10 կմ, և Մաունա Լոան (4169 մ և ≈9 կմ) և բարձրությամբ Արարատին գերազանցում են 2-2,5 անգամ։
Դե, իսկ եթե հաշվի առնենք մեզ հայտնի բոլոր լեռները, ներառյալ Արեգակնային համակարգի մոտակա մոլորակները, ապա ամենաբարձր լեռը Մարսի վրա գտնվող Օլիմպոս հրաբուխն է, որի բարձրությունը գագաթից մինչև ստորոտը մոտ 26 կմ է, և որը 6 անգամ բարձր է Արարատից։
Այսպիսով, Արարատ լեռը զբաղեցնում է միանգամայն արժանի տեղ որպես Եվրասիայի սահմաններում ամենաբարձր հարաբերական բարձրություն ունեցող լեռը, ցամաքում նման լեռների լավագույն հնգյակում է և մոլորակի մեզ հայտնի լավագույն տասնյակի մեջ է:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
