Ինչպե՞ս խանգարել ԱՄՆ-ին սեպ խրել Ադրբեջանի և Ռուսաստանի միջև
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
ԱՄՆ-ի համար հետխորհրդային տարածքի երկրներն արժեքավոր են միայն երկու չափանիշներով: Առաջինը տվյալ երկրից ցանկացած ռեսուրս (այդ թվում մարդկային ռեսուրս) հանելու հնարավորությունն է։ Եվ երկրորդը Ռուսաստանի հետ տնտեսական կամ նույնիսկ ռազմական առճակատման դեպքում կոնկրետ երկրի կարողությունն է: Լիբերալ ժողովրդավարության այդ «առաքյալներին» իրականում մնացածը չի հետաքրքրում, գրում է eadaily.com-ը։
Վերջերս ԱՄՆ ներկայացուցիչներից մեկը հերթական անգամ ցույց տվեց ամերիկյան վերնախավի նման մտածողությունը: Երևանում գտնվող սենատոր Ռոջեր Ուիկերն անամոթաբար միջամտեց ռուս-ադրբեջանական հարաբերություններին ասելով. «Զգուշացեք նրանից, ինչի կարող է հանգեցնել պուտինյան Ռուսաստանի հետ միավորումը: Ուզում եմ խորհուրդ տալ Ադրբեջանի մեր ընկերներին փորձել հասկանալ ազատության գինն ու արժեքը։ Մենք դա բազմիցս ենք տեսել: Ուզում եմ այս նախազգուշացումը փոխանցել Ադրբեջանին, որպեսզի նա զգոն լինի, որպեսզի ռուսական խոշոր արջը ևս մեկ անգամ չփորձի գերիշխող դիրք գրավել նախկին Խորհրդային Միության հանրապետության նկատմամբ»։
Իհարկե, կարելի էր ուշադրություն չդարձնել այդ հայտարարության վրա, եթե ԱՄՆ-ը չփորձեր շարունակել իր միջնորդությունն Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև։ Միևնույն ժամանակ, Միացյալ Նահանգների հիմնական նպատակն է բացել հաղորդակցությունը երկու երկրների միջև և զարգացնել տրանսպորտային միջանցքներ Արևելք-Արևմուտք գծի երկայնքով այնպես, որ Ադրբեջանը չմասնակցի Հյուսիս-Հարավ տրանսպորտային միջանցքի իրականացմանը:
Ուիկերի դեպքում մենք տեսնում ենք, որ ամերիկյան կողմը փորձում է օգտագործել հենց այն գաղափարական կլինշեները, որոնք լայնորեն տարածված են Ադրբեջանի բնակչության շրջանում։ Դա ի՞նչ կլինշե է։ Դա հղում է 1988-ին բռնկված ղարաբաղյան հակամարտությանը, որը շատ արագ և՛ Ադրբեջանում, և՛ Հայաստանում որոշ ուժեր սկսեցին օգտագործել Խորհրդային Միությունից դուրս գալու համար։ Ե՛վ Հայաստանում, և՛ Ադրբեջանում քարոզվում էր ղարաբաղյան հակամարտությունում հայերի/ադրբեջանցիների նկատմամբ Մոսկվայի անարդար վերաբերմունքի մասին։ Արդյունքում Խորհրդային Միությունը լքած Անդրկովկասյան երկու հանրապետությունները կռվեցին 1992-1994 թվականների առաջին Ղարաբաղյան պատերազմում, որում հաղթեց Հայաստանը։
Ադրբեջանում, որպես կանոն, պնդում են, որ Հայաստանը 1990-ականների սկզբին հաղթել է ռուսական օգնության շնորհիվ։ Միևնույն ժամանակ, բացահայտ չարամիտ դիտավորությամբ հիշելով դա, չգիտես ինչու մոռանում են, որ Ադրբեջանի պարտությունը կանխորոշված էր Աբուլֆազ Էլչիբեյի նախագահության օրոք, ով չէր թաքցնում իր թշնամական վերաբերմունքը Ռուսաստանի նկատմամբ։
Հետաքրքիր է այն, որ Իլհամ Ալիևի օրոք Ղարաբաղյան առաջին պատերազմում կրած պարտության համար մեղադրվում է Էլչիբեյի օրոք իշխող «Ժողովրդական ճակատ-Մուսավաթ» տանդեմը։ Իհարկե, դա արվում է այլ տեսանկյունից և այլ գաղափարական ենթատեքստով, բայց, այնուամենայնիվ, առկա է փաստը. Հեյդար Ալիևի և նրա որդու օրոք Բաքվի և Մոսկվայի միջև եղել է հարաբերությունների համալիր բարելավում։ Այսինքն Էլչիբեյիզմով անցած Ադրբեջանը, պարզվեց, որ առաջին երկրներից է, որը Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների վատթարացում ապրեց և տարածքների կորուստ ունեցավ արևմտամետ նախագահի օրոք։
Սակայն, մեկ բան է հատկանշական: Ի տարբերություն Մոլդովայի, Վրաստանի և Ուկրաինայի, Ադրբեջանը դասեր է քաղել էլչիբեյիզմից և, դատելով առկա նշաններից, մտադիր չէ նորից ոտքը դնել նույն փոցխի վրա, ինչպես ԱՄՆ-ն է ցանկանում հիմա:
Կարելի է ասել, որ Ռուսաստանի համար ամենաբարդը ղարաբաղյան հակամարտությունն էր։ Ի տարբերություն Մերձդնեստրի, Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի, որոնք ձգտում են դեպի Ռուսաստան, Ղարաբաղում Մոսկվան չկարողացավ լիովին կողմնորոշվել փորձելով փոխզիջումներ փնտրել այն երկու ժողովուրդների միջև, որոնք հաստատապես դեմ էին Ռուսաստանի կազմում լինելուն։ Այլ կերպ չէր էլ կարող լինել, քանի որ մինչ Նիկոլ Փաշինյանի վարչապետությունը հենց Հայաստանն էր դե յուրե և դե ֆակտո չճանաչված Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության գոյության երաշխավորը, որի տարածքը Բաքուն համարում էր ադրբեջանական։ Դժվարություններ կային նաև խաղաղապահ առաքելության հետ կապված։ Ադրբեջանում ռուս խաղաղապահների նկատմամբ վերաբերմունքը, մեղմ ասած, լիովին բարենպաստ չէր։ Հիմա դա սկսել ենք մոռանալ, բայց ռուս խաղաղապահների ներկայությունը Ղարաբաղում, գումարած Ուկրաինայում հատուկ ռազմական գործողությունը, հանգեցրեցին Ադրբեջանում հակառուսական տրամադրությունների ուժեղ աճի:
Ահա քաղաքագետ Էլդար Նամազովի որոշ թեզեր. «...ավելի լավ է չկռվել Ուկրաինայի հետ... 80 տոկոս հավանականությամբ այդ պատերազմում Ռուսաստանը կպարտվի... Ռուսաստանը դարձել է սեփական միակողմանի քարոզչության զոհը... նոր իրողություններում ստելու խորհրդային ավանդույթը...»:
Դժվար չէ կռահել, թե Ադրբեջանում ինչպես ընկալեցին Ռուսաստանի ռազմական ձախողումները Խարկովի և Խերսոնի շրջաններում 2022 թվականի աշնանը։ Հենց այդ իրադարձություններից հետո սկսվեցին ադրբեջանցի ակտիվիստների գործողությունները Լաչինի միջանցքում։ Բայց հատկանշականն այն է, որ Ուկրաինայի Զինված ուժերի հակահարձակման ձախողումից հետո 2023 թվականի սեպտեմբերի 19-20-ը Արևմուտքի լուռ հավանությամբ Ադրբեջանը ռազմական գործողություն իրականացրեց Ղարաբաղում, որից հետո ռուս խաղաղապահների ներկայությունը կորցրեց ամեն իմաստ։
Ուկրաինայի զինված ուժերի հակահարձակման ձախողումից, Ղարաբաղում սեպտեմբերյան իրադարձություններից և խաղաղապահների դուրսբերումից հետո ռուս-ադրբեջանական հարաբերություններում զարմանալի կերպարանափոխություն եղավ։ Ադրբեջանում սկսեցին ավելի քիչ բաց արտահայտվել Ուկրաինայի Զինված ուժերին աջակցելու օգտին և նույնիսկ հիշեցին, որ Հյուսիս-Հարավ տրանսպորտային միջանցքը ձեռնտու է ոչ միայն Մոսկվային ու Թեհրանին, այլ նաև հենց Բաքվին։ Այժմ Աբշերոնում այնքան էլ ամոթալի չէ խոսել այդ մասին։
Եվ այս մթնոլորտում ԱՄՆ-ը կրկին փորձում է Ադրբեջանին համոզել հրաժարվել Ռուսաստանի հետ համագործակցությունից։ Անդրկովկասի կամ Կենտրոնական Ասիայի այս կամ այն երկիրը հպատակեցնելու/իր կազմին վերադարձնելու Ռուսաստանի ցանկության մասին այս ամբողջ խոսակցություններում անտեսում է մի կարևոր բան՝ ռուսների ցանկությունը, ովքեր հանգիստ նայում են նույն Ադրբեջանի կամ Կենտրոնական Ասիայի այն երկրների գոյությանը, որոնք հստակ էթնիկ, մշակութային և կրոնական տարբերություններ ունեն Ռուսաստանի հետ։
Բայց այն, ինչի մասին ԱՄՆ-ը չի խոսի, այն է, որ ՎՈՒԱՄ կազմակերպության (Հանուն ժողովրդավարության և տնտեսական զարգացման կազմակերպություն) անդամ բոլոր երկրներից Ադրբեջանը միակ երկիրն է, որը տարածքային հակամարտություն չունի Ռուսաստանի հետ։ Եթե Ղարաբաղում չկան ռուս խաղաղապահներ, և չկա տարածքային հակամարտություն, ապա ԱՄՆ-ը չի կարող Ադրբեջանին մղել Ռուսաստանի հետ ռազմական բախման։
Այլ բան, որ Վաշինգտոնը կարող է փորձել ճնշում գործադրել Բաքվի վրա, որպեսզի արտատարածքային Զանգեզուրի միջանցքի դիմաց Ադրբեջանը հրաժարվի Հյուսիս-Հարավ տրանսպորտային միջանցքից և Ռուսաստանի հետ տնտեսական համագործակցությունից։ Սակայն այդ դեպքում էլ Ռուսաստանն Արևմուտքին արձագանքելու բան ունի։ Դա անելու համար պարզապես պետք է հիշել հակառուսական պատժամիջոցների ռեժիմը և նայել Եվրամիության քարտեզը։ ԵՄ քանի՞ երկիր է լուրջ վնասներ կրում Ռուսաստանի հետ տնտեսական կապերի խզումից։ Անմիջապես կարող ենք անվանել երեք երկիր՝ Գերմանիա, Ֆինլանդիա և Կիպրոս: Եթե Ռուսաստանը կարողանա դիմակայել պատժամիջոցների այս ճնշմանը, արդյո՞ք Արևելք-Արևմուտք գծի երկայնքով տրանսպորտային միջանցքների գործարկումն այդքան կարևոր կլինի պատժամիջոցներից ավերված մայրցամաքային Եվրոպայի առկայության դեպքում:
Սակայն, բացի տնտեսությունից, կա նաև ռազմաքաղաքական բաղադրիչ կապված հատուկ ռազմական գործողության հետ։ Հենց ԱՄՆ-ն է մնում Ուկրաինայի զինված ուժերին աջակցող արևմտյան կոալիցիայի գլխավոր երկիրը։ Իսկ Ուկրաինան ՎՈՒԱՄ-ի մի մասն է։ Կիևի և Բաքվի միջև երկկողմ համագործակցությունը պահպանվում է: Օրինակ այս տարվա հուլիսի 8-ին Բաքվում Ուկրաինայի դեսպան Յուրի Գուսևը բանակցություններ է վարել Ադրբեջանի կրթության և գիտության նախարար Էմին Ամրուլլաևի հետ։
Որոշակի մտքեր են հուշում նաև Ուկրաինայում Ադրբեջանի դեսպան Սեյմուր Մարդալիևի գործունեությունը։ Հունիսի 20-ին, Օդեսայում Թուրքիայի գլխավոր հյուպատոս Բիրեյ Յըլմազոյի հետ հանդիպման ժամանակ նա հայտարարել է. «Այսօր, խոսելով համագործակցության բոլոր ոլորտների մասին, չենք սխալվի, եթե նկատենք, որ ադրբեջանա-թուրքական հարաբերությունները գտնվում են պատմական գագաթնակետին։ Իր զարգացման գագաթնակետին է գտնվում նաև Ուկրաինայի հետ Ադրբեջանի և Թուրքիայի համագործակցությունը։ Օդեսայում Թուրքիայի գլխավոր հյուպատոսության առկայությունը վստահություն է տալիս Ադրբեջանին»։
Այսինքն Օդեսայում Ադրբեջանն ու Թուրքիան հանդես են գալիս որպես մեկ միասնական ամբողջություն։ Սակայն Թուրքիան ոչ միայն ՆԱՏՕ-ի անդամ է և մասնակցում է արևմտյան կոալիցիային, այլ նաև հովանավորում է Ղրիմի թաթար ծայրահեղականներին։ Իհարկե, Ադրբեջանը պաշտոնապես ռազմական օգնություն չի ցուցաբերում Ուկրաինայի Զինված ուժերին, իսկ դեսպան Մարդալիևն այլևս այնպիսի հակառուսական հայտարարություններ չի անում, ինչպես արել էր 2023 թվականին։ Այնուամենայնիվ, Օդեսայի փոխքաղաքապետ Պավել Վուգելմանի հետ հանդիպման ժամանակ դեսպանը բարձրաձայնել է գլխավորը. «Մենք միշտ աջակցել ենք Ուկրաինային։ Տարբեր ոլորտներում կա համագործակցություն։ Պատերազմի սկսվելուց հետո մենք հումանիտար օգնություն ուղարկեցինք և հետագայում էլ կշարունակենք օգնել»։
Բայց մարդասիրական օգնությունը զենք չէ, և Մոսկվայի համար հիմարություն է վիճել Բաքվի հետ մարդասիրական օգնության համար, երբ վտանգված է Հյուսիս-Հարավ միջանցքը: Ինչպե՞ս դուրս գալ այս իրավիճակից: Լուծումը և՛ բարդ է, և՛ բանական։ Որպեսզի Արևմուտքը չստիպի Ադրբեջանին բացել իր տնտեսական ճակատը, Ռուսաստանին պետք է ոչ միայն դիմակայի պատժամիջոցների ճնշմանը, այլ նաև ամեն ինչ անի, որպեսզի ՎՈՒԱՄ անդամ և «Ուկրաինա» կոչվող ԱՄՆ հենակետը դադարի ռազմական վտանգ ներկայացնելուց։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
