Ռուսաստանը կորցնում է Անդրկովկասը. Ադրբեջանից հեռանալուց հետո մենք կլքենք նաև Հայաստանը
ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ
Ռուսաստանը սկսել է խաղաղապահ ստորաբաժանումների դուրսբերումը նախկին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության տարածքից, գրում է svpressa.ru-ն։ Հիշեցնենք, որ ռուսական խաղաղապահ կոնտինգենտը գտնվում էր Լեռնային Ղարաբաղում Բաքվի, Երևանի և Մոսկվայի 2020 թվականի նոյեմբերի 10-ի եռակողմ հայտարարության համաձայն։ Այն տեղակայվել էր շփման գծի երկայնքով և Լաչինի միջանցքում, որը կապում էր տարածաշրջանը Հայաստանի հետ։ Խաղաղապահները Ղարաբաղում պետք է մնային մինչև 2025 թվականի աշուն։ Սակայն խաղաղապահների կարիքը կարծես թե վերացավ անցյալ աշնանը, երբ Ադրբեջանը ռազմական գործողություն իրականացրեց Ղարաբաղում, որի հետևանքով ավելի քան 100 հազար էթնիկ հայեր լքեցին տարածաշրջանը։ Անգամ այն ժամանակ խաղաղապահները սկսել էին ապամոնտաժել նախկին շփման գծի երկայնքի ժամանակավոր դիտակետերը։ Չնայած ռուս պաշտոնյաների հայտարարություններին, որ խաղաղապահները պահանջարկ ունեն և կմնան մինչև իրենց մանդատի ավարտը, պարզ էր, որ նրանք հետ կկանչվեն ավելի վաղ: Շատ փորձագետներ մտահոգություն են հայտնում, որ դա Անդրկովկասից Ռուսաստանի վերջնական դուրսբերման միայն սկիզբն է։ Հաջորդը կլինի ռազմաբազան Հայաստանում: «Պաշտոնական տեսանկյունից՝ 2020 թվականի նոյեմբերի եռակողմ հայտարարությունն ինքնին, որը հիմք դարձավ ռուսական խաղաղապահ կոնտինգենտի տեղակայման համար, այս իմաստով կարելի է տարբեր կերպ մեկնաբանել,- նշել է քաղաքական վերլուծաբան Միխայիլ Նեյժմակովը,- մի կողմից ուղղակի չի ասվում, թե ռուսական զորախումբը ինչ խնդիրներ պետք է լուծի այդ գոտում, մյուս կողմից, ասվում է, որ բացի Լաչինի միջանցքից, զորախումբը տեղակայվում է «շփման գծի երկայնքով»։ Բայց եթե այլևս չկա շփման գիծ, ապա դա լրացուցիչ փաստարկ է Ղարաբաղից խաղաղապահների դուրսբերման օգտին։ Ռուսական պրագմատիկ շահերի տեսանկյունից, Ղարաբաղից հայ բնակչության զանգվածային արտահոսքից հետո առաքելությունը չէր կարող լինել Հարավային Կովկասի իրավիճակի վրա քաղաքական ազդեցության գործոն։ Այն առումով, որ ցանկացած խաղաղապահ զորամիավորումների ազդեցությունը կապված է առաջին հերթին ոչ թե որոշակի տարածքում ռազմական ներկայության, այլ համապատասխան հակամարտությունների ընթացքի վրա ազդելու նրանց կարողության հետ»։
«svpressa.ru».- Ադրբեջանի տարածքից ռուս խաղաղապահներին դուրս բերելու որոշումը կայացրել է երկու երկրների բարձրագույն ղեկավարությունը, ասել է Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևը։ Այդպե՞ս է, թե՞ Բաքուն ճնշում է գործադրել։
- 2023 թվականի հոկտեմբերին ես առաջարկել էի Մոսկվայի և Բաքվի միջև նույնիսկ այն ժամանակ ինչ-որ «ջենթլմենական համաձայնագիր» կնքել, ըստ որի՝ ռուս խաղաղապահները կմնան Ղարաբաղում ևս մի քանի ամիս, այնուհետև Ռուսաստանը ինքը կհայտարարեր, որ գնահատելով իրավիճակը տարածաշրջանում, հարցը սպառված է համարում։ Մոտավորապես նման սցենարն, ի վերջո, կյանքի կոչվեց։
«svpressa.ru».- Ինչպե՞ս կանդրադառնա այս որոշումը Հայաստանի հետ հարաբերությունների վրա։ Փաշինյանը, հավանաբար, հիմա կասի, որ խաղաղապահների դուրսբերումն առանց Երևանի հետ համաձայնության և Ղարաբաղի բնակիչների ցանկության հերթական «դավաճանությունն է»։
- Նիկոլ Փաշինյանը, 2024 թվականի ապրիլին ելույթ ունենալով Հայաստանի Ազգային ժողովում, կրկին հիշեցրեց, որ «Ղարաբաղում հայ չի մնացել»։ Այսինքն, եթե Հայաստանի վարչապետը և նրա թիմի բարձրաստիճան դեմքերը հրապարակայնորեն բարձրացնեն խաղաղապահների թեման, դա, ամենայն հավանականությամբ, կապված կլինի ոչ թե պատասխանատվության գոտուց նրանց դուրս գալու հետ, այլ կրկին կհայտարարվի, որ ռուսական զորախումբը նախկինում չկարողացավ ապահովել Ղարաբաղի հայ բնակչության անվտանգությունը։ Միևնույն ժամանակ, խաղաղապահների դուրսբերումն ինքնին դժվար թե ազդի Երևանի հետ հարաբերությունների վրա: Գաղտնիք չէ, որ հայ-ռուսական հարաբերություններն այժմ, թերևս, գտնվում են վերջին մի քանի տարիների ամենացածր կետում։ Հատկանշական է, օրինակ, որ խորհրդարանում վերոնշյալ ելույթի ժամանակ Նիկոլ Փաշինյանը ավելի կոշտ քննադատության ենթարկեց ՀԱՊԿ-ին, քան նախկինում, ասելով, որ այդ կազմակերպությունը 2021 թվականին փորձում էր որպես «խաղաղապահ» մտնել Հայաստան և խամաճիկ կառավարության ստեղծել, Հայաստանը փաստացի լուծարել։ Հասկանալի է, որ այդ քննադատությունն, ըստ էության, ուղղված է Մոսկվային՝ որպես այդ դաշինքի լոկոմոտիվի։ Իհարկե, հաճախ հանրային կոշտ հռետորաբանությունը ֆոն է լինում փակ խորհրդակցությունների համար, սակայն մինչ հիմա Մոսկվա-Երևան հարաբերություններում «ջերմացման» ազդանշաններ չեն եղել։ Եվ, այնուամենայնիվ, առայժմ խոսքը ռուս-հայկական հարաբերություններում ամբողջական «կամուրջների այրման» մասին չէ։ Այժմ Հայաստանի անդամակցությունը ՀԱՊԿ-ին, ինչպես և ռուս սահմանապահների և երկրում ռազմակայանի առկայությունը Նիկոլ Փաշինյանի համար մնում են քաղաքական սակարկությունների հիմք թե՛ Մոսկվայի, թե՛ արևմտյան ուժային կենտրոնների հետ։ Այս տարվա ընթացքում Մոսկվայի և Երևանի հարաբերությունները, ամենայն հավանականությամբ, կմնան բարդ։ Այնուամենայնիվ, իրավիճակային հարաբերական «ջերմացումները» չեն կարող լիովին բացառվել:
«svpressa.ru».- Իսկ կբարելավվե՞ն հարաբերություններն Ադրբեջանի հետ։
- 2023 թվականի սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներից հետո Ղարաբաղից ռուս խաղաղապահների դուրսբերման հարցը ժամանակի հարց էր։ Հասկանալի է, որ Ադրբեջանին օբյեկտիվորեն ավելի ձեռնտու էր նրանց որքան հնարավոր է շուտ դուրս բերել։ Բայց Բաքուն և Մոսկվան այժմ ավելի են մղվում դեպի պրագմատիկ փոխգործակցություն, ոչ այնքան Ղարաբաղից խաղաղապահների դուրսբերման փաստով, որքան Ադրբեջանի և մի շարք արևմտյան խաղացողների միջև աճող սառեցմամբ:
«svpressa.ru».- Որոշ փորձագետներ արդեն ասում են, որ Ռուսաստանը լքում է ոչ միայն Ղարաբաղը, այլև ողջ Անդրկովկասը, որ դրանից հետո մեզ կխնդրեն լքել Գյումրին։ Հիմա Անդրկովկասում կղեկավարի Արեւմուտքը Թուրքիայի մասնակցությամբ... Այդպե՞ս է։
- Ինչպես գիտեք, Հայաստանում 102-րդ ռուսական ռազմակայանի մասին պայմանագիրը պետք է ուժի մեջ լինի մինչև 2044 թվականը։ Թեև, իհարկե, ցանկության դեպքում գրեթե միշտ հնարավորություններ կլինեն ցանկացած պայմանավորվածություն խախտելու կամ բազայի գործունեության խիստ խնդրահարույց պայմաններ ստեղծելու համար։ Բայց, ինչպես վերը նշվեց, Երևանի համար այս բազայի ճակատագիրը ևս մեկ գործոն է թե՛ Մոսկվայի, թե՛ արևմտյան տերությունների հետ բանակցությունների շրջանակներում։ Դա նշանակում է, որ իրականում դրա վաղաժամկետ դուրսբերման ձգտումն այս պահին առանձնապես ձեռնտու չէ Հայաստանի կառավարությանը, թերևս այդ բազայի հեռանկարների քննարկումը Երևանը կարող է օգտագործել որպես Ռուսաստանի հետ բանակցությունների ևս մեկ փաստարկ։
«svpressa.ru».- Կարո՞ղ էր այլ կերպ լինել։ Կարո՞ղ ենք ճնշում գործադրել երկու կողմերի վրա, ներառյալ՝ միգրացիոն լծակի կամ որևէ այլ լծակի օգտագործումը: Որքա՞ն դժվար կլինի հիմա վերականգնել կորցրած դիրքերը:
- Մոսկվան, իհարկե, ունի ճնշման գործիքներ և՛ Երևանի, և՛ Բաքվի վրա։ Բայց հարկ է հիշել, որ այդ գործիքներն էլ ավելի «երկսայր» են դառնում արևմտյան խաղացողների և Մոսկվայի դեմ «պատժամիջոցների պատերազմի» համատեքստում։ Ե՛վ Հայաստանը, և՛ Ադրբեջանը «զուգահեռ ներմուծման» կարևոր ուղիներից են, հատկապես այն պայմաններում, երբ ԱՄՆ-ը ձգտում է փակել նմանատիպ ուղիները ամբողջ աշխարհում, եթե ոչ ամբողջությամբ, ապա գոնե մասամբ։ Ի վերջո, շատ բան կախված կլինի ռուս-ուկրաինական հակամարտության ելքից։ Խոսքը ոչ միայն դրա ավարտի փաստացի պայմանների, այլ նաև այն մասին է, թե ՌԴ-ն հետո որքան ռեսուրսներ (ներառյալ՝ ֆինանսական) կկարողանա ազատել այլ տարածաշրջաններում իր ազդեցությունը խթանելու համար:
«Հիմա Ղարաբաղում խաղաղապահներ ունենալն իմաստ չունի,- համոզված է ԼԺՀ-ի միլիցիայի նախկին մարտիկ Ալեքսանդր Ավերինը,- այնտեղ հակամարտող երկու կողմ այլևս չկա, հայ բնակչությունը դարձել է փախստական, և այս պահին Ադրբեջանի անվտանգության ուժերի և նրանց միջև խաղաղություն հաստատելու կարիք չկա։ Ռուսաստանը ռազմավարական պարտություն է կրել Անդրկովկասում։ Գործը կարող է հասնել նույնիսկ Գյումրիի բազայի կորստին։ Ազդեցությունը վերականգնելու համար նախ անհրաժեշտ կլինի հաղթել ուկրաինական հակամարտությունում։ Միայն դրանից հետո նախկին խորհրդային հանրապետությունները կրկին ակնածանք կունենան նախկին մետրոպոլիայի նկատմամբ»:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
