Ծանոթ ու միառժամանակ անհայտ … հայկական ազգանուններ

Ազգանունը շատ բան կարող է պատմել հայի նախնիների, նրանց սոցիալական վիճակի կամ զբաղմունքի մասին։ Ազգանուն հայերեն բառը բացատրվում է որպես ազգի անուն: Բայց ազգանվան ծագման հենց սկզբում ազգային անուններ չեն եղել, քանի որ մարդիկ ապրում էին փոքր խմբերով,  միմյանցից անջատ, և բոլորն իրար լավ ճանաչում էին: Մինչ ազգանունների ի հայտ գալը, նույնանուն մարդկանց տարբերելու համար հայերն օգտագործել են նմանատիպ կառուցվածքներ. օրինակ «Առնոյի թոռ Հայկ», «Գառնիկի թոռ Հայկ» և այլն։ Երբեմն մարդը ստացել է մականուն, որով նրան կոչել են անվան հետ մեկտեղ։ 

Քաղաքների առաջացման հետ մեկտեղ, երբ արհեստավորությունն առանձնացել է հողագործությունից, զարգացել է նաև առևտուրը և մարդիկ ստիպված էին տեղաշարժվել մի տեղանքից մյուսը: Հենց այդ ժամանակ էլ անհրաժեշտություն է առաջացել ազգանունների ստեղծման, քանի որ մարդկանց արդեն հնարավոր չէր ճանաչել ըստ նրանց բնութագրող հատկանիշների կամ այսպես կոչված ածական անունների: Այդ ժամանակ հիմնականում անունների հետ մեկտեղ օգտագործվում էր այն տեղանքի անունը, որտեղ ծնվել էր տվյալ մարդը, օրինակ Անանիա Շիրակացի, Գրիգոր Տաթևացի և այլն: Կամ  մարդու անվան հետ միասին օգտագործվում էր նրա գործունեությունը կամ մասնագիտությունը, օրինակ Մկրտիչ Նաղաշ, Գրիգոր Մագիստրոս և այլն: Ժամանակի ընթացքում,արդեն հին և միջին դարերում ազնվական ընտանքներն անպայման ազգանուններ ունեին՝ Արծրունի, Ամատունի, Մամիկոնյաններ, Ռշտունի:

Հետագայում, արդեն ազգանուններին ավելացվում էին նաև «ազգ»,«տոհմ»,«տուն» բառերը : Օրինակ Արծրունյաց տուն,Մամիկոնյաց տոհմ, Ռշտունյաց տոհմ և այլն: Ազնվական հայ ընտանիքներում ազգանունները սկսել են հայտնվել միջնադարում։ Հայերը զանգվածաբար ազգանուններ ձեռք են բերել միայն 19-րդ դարում, երբ անձը հաստատող փաստաթղթերի կարիք է առաջացել։ Հիմնականում հայկական ազգանունները ձևավորվել են ընդհանուր նախահայրից, որի անվանն ավելացվել է պատկանելություն ցույց տվող վերջավորություն։ Հայկական ազգանուններին բնորոշ «–յան» վերջավորությունը հետաքրքիր «էվոլյուցիայի պատմություն» ունի։ Հին հայերենում դրա փոխարեն եղել է «–եանց», որը վերածվել է «–ենց»։ Հետագայում «–ենց»–ը ստացել է «–յանց» հնչյունական ձևը, որը հետագայում կորցրել է «ց»-ն։

Նախկինում Դավիթների ընտանիքին պատկանելությունը նշելու համար վերցրել են Դավիդենց ազգանունը, որն այժմ նման է Դավիդյանցին։ Հարկ է նշել, որ «ց»-ն անհետացել է ոչ բոլոր ազգանուններից։ 19-րդ դարում Ռուսաստան եկած հայերից ոմանք պահպանել են ազգանվան այդ ձևը։ Հայաստանում, մասնավորապես, Զանգեզուրի շրջանում հանդիպում են նաև նմանատիպ ազգանուններ՝ Ադոնց, Բակունց, Կալվարենց։ Բացի անուններից, ազգանունների ձևավորման մեջ օգտագործվել են նաև մասնագիտությունների և արհեստների անունները։ Օրինակ Հացթուխյանը հացթուխ է, Ոսկերչյանը ոսկերիչ, Հեքիմյանը բժիշկ։ Երբեմն հայկական ազգանունների հիմքում ընկած է եղել մարդու բնորոշ հատկանիշը` Ճաղատյանը ճաղատ է եղել, իսկ Կարճիկյանը թզուկը: Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի Արևմտյան Հայաստանի բնակիչների ազգանունները։ Երկրի այդ հատվածը ինչ-որ պահի դարձել է Օսմանյան կայսրության մաս: Թուրքերենն ազդել է բազմաթիվ «արևմտյան» հայկական ազգանունների ստեղծման վրա։

Օրինակ Դեմիրճյանը գոյացել է թուրքերեն «դեմիրչ»՝ դարբին բառից։ Հայերի ազգանուններում «չ» տառը սովորաբար ցույց է տալիս արհեստ, քանի որ թուրքերենում արհեստների անունները վերջանում են «չի»-ով։ Օրինակ Բարդակչյան ազգանունը գալիս է «բարդակչի»-ից՝ բրուտ։ «Մելիք» նախածանցը՝ օրինակ Մելիք-Հակոբյան, ցույց է տալիս հայի ազնվական ծագումը։ «Տեր» նախածանցը, որը նշանակում է «հայր» կամ «տեր», գործածել են հոգևորականների նկատմամբ։ Այստեղից էլ օրինակ Տեր-Պետրոսյան ազգանունը։
 
Կ.Խաչիկյան