Հայաստանում սիրում են Ռուսաստանը, բայց նայում են դեպի Արևմուտք
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Mk.ru-ն գրում է, որ վերջին շրջանում Հայաստանին առնչվող տեղեկատվությունը հաճախ է հայտնվում թոփ լուրերի մեջ։ Եվ խոսքը միայն Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության մասին չէ։
Վերջերս բոլոր խոշոր լրատվամիջոցները գրել էին, որ Հայաստանի ՀՆԱ-ի աճն այս տարի կկազմի 13%, մինչդեռ նախատեսված էր 7%, և դա պայմանավորված է ՌԴ քաղաքացիների հոսքով։ Այս մասին հայտնել է տեղի Կենտրոնական բանկի ղեկավարը։ Նրա խոսքով, երկրում գրանցվել է նաև ՏՏ ոլորտում մարդկային կապիտալի 25 տոկոսանոց աճ։
Բավականին խնդրահարույց է գնահատել, թե վերջին շրջանում Ռուսաստանի քանի քաղաքացի է իրականում հաստատվել Հայաստանում։ Համենայնդեպս, դա աշխատուժի մեծ հոսք է փոքր Հայաստանի համար, որի բնակչությունը երեք միլիոնից էլ քիչ է։ Հետաքրքիր մանրամասն. ավելի քան ութ միլիոն հայ ապրում է հանրապետությունից դուրս։
Հոկտեմբերի կեսերին ես թռա Երևան։ Դոմոդեդովո օդանավակայանի դիմացի հրապարակը գործնականում դատարկ էր։ Ոչ մեքենաներ, ոչ մարդիկ: Շենքի մուտքի մոտ ստուգման ժամանակ ևս ոչ մի մարդ։ Խուզարկություն իրականացնող կնոջը հարցրի՝ ո՞ւր են մարդիկ։ «Ով ուզում էր և կարող էր փախչել՝ արդեն փախել է», - կես հեգնանքով պատասխանեց նա։
Երևանի կենտրոնում «մերոնք» բավականին շատ են. նրանց կարելի է ճանաչել ոչ միայն «մեծ ու հզոր»-ով, այլ նաև նրանով, որ բոլոր ծխողները օգտագործում են բացառապես էլեկտրոնային սիգարետներ։
Հանրապետությունում ժամանածներին անվանում են ոչ թե միգրանտներ, այլ վերաբնակիչներ։ Հայաստանը բավականին գրավիչ հարթակ է ՏՏ ոլորտի մարդկանց համար։ Դեռ 2015-ին տեղական իշխանությունները ՏՏ ոլորտի եկամտահարկի դրույքաչափը նվազեցրել են մինչև 10%: Համեմատության համար նշենք, որ այլ ոլորտներում այդ հարկը կազմում է 21 տոկոս։ Իսկ այս տարվա մարտի վերջին կառավարությունը ՏՏ ոլորտի մասնագետներին ևս մեկ արտոնություն է տվել. թույլատրվում է ընկերություններին վերադարձնել նոր աշխատողներից գանձված եկամտահարկի 50%-ը։ Վերջին լուծումը «տրված» է հենց վերաբնակիչների համար:
Եվ, իհարկե, նախկին խորհրդային հանրապետությունը որպես բնակության վայր ընտրելու հարցում մեծ դեր է խաղում տեղացիների վերաբերմունքն ընդհանրապես ռուսների նկատմամբ։ Վերաբերմունքը ոչ միայն լավ է, այլ շատ լավ: Ինչպես նկատեց տաքսու վարորդներից մեկը, «մենք հիշում ենք այն լավը, որ դուք արել եք մեզ համար»: Նրանք առաջին հերթին հիշում են 1988 թվականի ավերիչ երկրաշարժից հետո Սպիտակ քաղաքի վերականգնման հարցում օգնությունը։ Իսկ ընդհանուր առմամբ, գերակշռում է այն կարծիքը, որ Անդրկովկասյան այդ հանրապետությունը չի կարող գոյատևել առանց Ռուսաստանի։ Այսինքն չի կարելի ապրել առանց ռուսական գազի ու նավթի։
Այնուամենայնիվ, արդեն մեկ անգամ չէ, որ գրվել է, որ ռուսների նախկին ԽՍՀՄ հանրապետություններ մեկնելուց հետո այնտեղ բնակարանների վարձակալության գները կտրուկ բարձրացել են։ Ոչ մի զարմանալի բան. պահանջարկի ավելացումն ավելի բարձր գներ է առաջացնում, և Հայաստանը բացառություն չէ: Բնակարանների վարձակալության աճը, զուգորդված տեղական արժույթի (դրամի) ամրապնդման հետ, միանգամայն սպասելի էր, բայց, այնուամենայնիվ, տհաճ անակնկալ ռուս վերաբնակիչների և զբոսաշրջիկների համար։
Հոկտեմբերի սկզբին հայկական դրամի գինը թանկացել է 12 տոկոսով։ Ես նույնպես տուժել եմ այս աճից։ Առողջարանում սենյակ եմ պատվիրել մեկ ռուբլու փոխարժեքով, բայց վճարել եմ այլ փոխարժեքով։ Արդյունքում այն «խփել» է մոտ 8 հազար ռուբլու։ Առանց քննադատության, իհարկե, ուղղակի մի քիչ վիրավորական է: Այնուամենայնիվ, չնայած ավիատոմսերի թանկացմանը, Հայաստանում հանգիստն ու բուժումը դեռ ավելի էժան է, քան Ռուսաստանում մոտավորապես նույն ծառայությունների փաթեթով։ Թանկացել են նաև պարենային ապրանքները: Ինչպես ինձ պատմեց մոսկվաբնակ մի հայուհի, երևանյան խանութներում գները գրեթե հավասար են Մոսկվայի գներին։ Բացառություն են կազմում բանջարեղենն ու մրգերը։
Քանի որ ամեն ինչ պատրաստի էի ստանում՝ այդ գներն ինձ չէին վերաբերում։ Այո, և համեմատելու բան էլ չկա, Եթե չխոսենք միայն այն ապրանքների մասին, որոնք ես անձամբ եմ գնում: Խոսքը մեկ բաժակ սուրճի ու ծխախոտի մասին է։ Մեկ բաժակ համեղ սև սուրճը կարելի է գնել ընդամենը 35-50 ռուբլով։ Իսկ ի՞նչ է սուրճն առանց լավ ծխախոտի: Շատ բարձր որակի (հավատացեք իմ հիսուն տարվա փորձառությանը) տեղական ծխախոտի տուփն արժե մոտ ութսուն ռուբլի։
Հայաստանը ծխողների թվով առաջատարն է Եվրոպայում: Իհարկե, տեղական իշխանությունները պաֆոսային և ակտիվորեն պայքարում են ծխելու դեմ, որոշ տեղերում արգելքներ են մտցնում՝ նույնիսկ ավելի խիստ, քան մեր երկրում։ Օրինակ Երևանում խստիվ արգելվում է ծխել սրճարանների և ռեստորանների սրահներում։ Միևնույն ժամանակ, բոլոր նրանք, ովքեր ուզում են ծխել՝ ծխում են։ Մատուցողուհին ժողովրդականորեն բացատրեց արգելքների նրբությունները. Իշխանությունները ծխելու համար պատժում են միայն այն դեպքում, եթե սեղանին մոխրաման լինի։ Չկա մոխրաման՝ չեն ծխում: Իմ հարցին. «Բայց այդ դեպքում ի՞նչ անել»: «Շատ պարզ, - պատասխանեց մատուցողուհին,- դու մոխիրը թափում ես մայթի վրա և ծխախոտի մնացորդը գցում մոտակա աղբամանի մեջ»։
Մեկ այլ սրճարանում մոխրամանի փոխարեն ափսե էին դրել։ Եվ ծխելը լրիվ օրինական է դառնում։ Ես միշտ էլ հավատացել եմ, որ աբսուրդի հասցվող իրականությունը համարվում է միայն մեր արտոնությունը։ Բայց պարզվում է, որ մենք բավականին արժանի մրցակից ունենք։
Առողջարանում հանդիպեցի մի համեմատաբար երիտասարդ տղամարդու։ Անունը Սերգեյ (անունը փոխված է): Ինչ-որ տեղ մոտ 35 տարեկան, ՏՏ մասնագետ, ունի երկու քաղաքացիություն՝ ռուսական և հայկական (հայրը հայ է)։ Բավական երկար ապրել է Մոսկվայում, իսկ մայիսին թռել Երևան։ Քաղաքական ֆոն չի եղել, եղել են որոշակի դժվարություններ եվրոպական երկրներին վճարումների հետ կապված, ուստի որոշել է մեկնել պատմական հայրենիք։ Ինչպես ՏՏ ոլորտի մարդկանց մեծ մասը, Սերգեյը «իր սեփական տնօրենն է»։ Աշխատում է այնտեղ, որտեղ հարմար է։ Հանգստավայրը այդպիսի վայր է։ Կարելի է աշխատել, բուժվել ու չմտածել օրվա հացիդ մասին՝ «Ցանկացած քմահաճույք քո փողի համար»:
«Ես ոչ մի պաշտոն չունեմ: Պաշտոն ունենալն արդեն անախրոնիզմ է։ Բայց դա չի նշանակում, որ ես մենակ եմ աշխատում։ Այսօր կառուցվում է գործընկերային համակարգ։ Լիաժամկետ աշխատակիցների փոխարեն համագործակցություն տարբեր մասնագետների հետ: Իմ գործունեության ամենահեռանկարային ուղղություններից մեկը խորհրդատվական ծառայություններն են։ Երևանում տասնյակ հազարավոր մարդիկ կան, որոնց համար քաղաքը դեռ խորթ է ու անծանոթ։ Կան օրենսդրության նրբերանգներ, հաշիվ բացելը, տուն վարձակալելը։ Այդ հարցերը հաճախ դժվար է ինքնուրույն լուծել: Հաճախորդների կողմից խորհրդատվական աջակցության հարցումներ եմ կուտակում: Հետո պայմանագրեր եմ կնքում անհրաժեշտ մասնագետների հետ՝ ռիելթորներ, իրավաբաններ, ֆինանսիստներ, տնտեսագետներ... Մի տեսակ աութսորսինգ է ստացվում։ Առանց թվեր նշելու ասեմ, որ վաստակը բավականին պարկեշտ է», - բացատրել է Սերգեյը: Բացառությամբ ՏՏ մասնագետ Սերգեյի, առողջարանի բնակիչների մեծ մասը հայ թոշակառուներ էին։ Հետխորհրդային հանրապետությունների թոշակառուները մեկ ընդհանուր բան ունեն. դա թոշակի այն չափն է, որով պետք է ոչ թե ապրել, այլ գոյատևել։
Հանրապետությունում 500 հազարից մի փոքր ավելի թոշակառու կա կամ ընդհանուր բնակչության 16 տոկոսը։ Միջին կենսաթոշակը մոտ վեցուկես հազար ռուբլի է: Կանայք թոշակի են անցնում 63 տարեկանում, տղամարդիկ՝ 65 տարեկանում։
2020 թվականի դրությամբ բնակչության 45%-ն ապրում էր աղքատության շեմից ցածր։
«Ես ստանում եմ մոտ հինգուկես հազար ռուբլի՝ վերածած ռուբլու (նվազագույն կենսաթոշակը): Այդ փողով հնարավոր չէ ապրել»,- ասում է 75-ամյա թոշակառու Ազան։ «Առանց երեխաներիս օգնության ես չէի գոյատևի։ Ես ունեմ չորս երեխա: Միայնակ թոշակառուներն ամենադժբախտ մարդիկ են: Մեր տղամարդիկ հպարտ մարդիկ են: Եթե նրանք որոշել են գումար խնդրել, նշանակում է նրանց մոտ ամեն ինչ վատ է։ Բայց մեր իշխանությունները գերազանց են ապրում։ Ինչո՞ւ են այս անհասկանալի պատգամավորները քսան անգամ ավելի շատ ստանում, քան ես,- հարցնում է հայ թոշակառուն:
Ազգային ժողովի պատգամավորի աշխատավարձը կազմում է մոտ 105 հազար ռուբլի։ Գումարած տարբեր գեղեցիկ բոնուսներ»: Ես հնարավորինս «մխիթարեցի» կնոջը ասելով, որ ՌԴ քաղաքացու միջին թոշակը նույնպես քսան անգամ պակաս է Պետդումայի պատգամավորի աշխատավարձից։
Կան, իհարկե, բացառություններ, որոնք միայն ապացուցում են կանոնը։ Թոշակառու Վերան: Նա 90 տարեկան է։ Հիանալի տեսք ունի: Լավ հիշողություն և մաքուր միտք: Ամեն օր նրան գտնում եմ բարի մոտ գտնվող սեղանի մոտ՝ նույն բաժակ սուրճով և ծխախոտով։ Նա գերազանց տիրապետում է ռուսերենին։ Տիրապետում է նաև ֆրանսերենին և անգլերենին: Սա բացատրվում է շատ պարզ՝ նա իր մանկությունն ու պատանեկությունն անցկացրել է Ռուսաստանում, իսկ մոտ հիսուն տարի ապրել է Կանադայում։ Այն օրը, երբ ավարտվեց նրա մնալը առողջարանում, նրա մոտ թռավ Մոնրեալի որդին։ Հայերի համար, որտեղ էլ որ ապրեն, ընտանիքի գլխավոր մարդը մայրն է։
Կա ևս մեկ բան, որը միավորում է նախկին խորհրդային հանրապետությունների թոշակառուների մեծամասնությանը՝ կարոտ ԽՍՀՄ-ի համար. Նրանք միանգամայն վստահ են, որ այն ժամանակ շատ ավելի լավ են ապրել։ Ո՞վ կկասկածեր դրանում։ Լավ եմ հիշում այն ժամանակները, երբ Անդրկովկասից այցելուները երկու-երեք գին էին վճարում Վոլգայի կամ Ժիգուլիի համար։ «Մոսկվիչ» մեքենա չէին գնում:
Եվ այնուամենայնիվ, Ռուսաստանի հանդեպ ունեցած ողջ համակրանքով հանդերձ Հայաստանը շարժվում է դեպի Արևմուտք։ Դպրոցներում ռուսերենի ուսուցումը դեռևս պարտադիր է։ Բայց երիտասարդները գերադասում են անգլերենը։ Հայ դեռահասի երազանքը Ամերիկա մեկնելն է: Երևանի փողոցներից անհետանում է ռուսաց լեզուն, փողոցների անվանումները հայերեն ու անգլերեն են:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
