Ծանոթ ու միարժամանակ անհայտ … պենիցիլին
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
Հակաբիոտիկները հակամանրէային ազդեցությամբ օժտված միացության տեսակ է, որն ակտիվություն է դրսևորում բակտերիաների նկատմամբ և օգտագործվում է բակտերիալ վարակների դեմ պայքարում։ Առաջին հայտնաբերված հակաբիոտիկը եղել է պենիցիլինը: Այնուամենայնիվ այն չէ, որ մարդիկ հնում հակաբիոտիկներ չեն օգտագործել: Հակամանրէային հատկություններով օժտված խառնուրդներ, որոնք կիրառվել են վարակների բուժման համար, նկարագրվել են դեռևս 2000 տարի առաջ։ Մի շարք հնագույն քաղաքակրթություններ, այդ թվում՝ հին եգիպտացիները և հին հույները, վարակների բուժման համար օգտագործել են հատուկ ընտրված բորբոսասնկեր և բուսական լուծամզվածքներ: Իսկ ավելի քան հազար տարի առաջ Հյուսիսային Աֆրիկայի բեդուինները պատրաստել են բուժիչ քսուկ բորբոսից, որը նրանք քերել են ավանակների լծասարքերից: Այնուամենայնիվ պենիցիլինի օգտագործումը որպես դեղամիջոց սկսվել է 20-րդ դարում:
1897 թվականին երիտասարդ ռազմական բժիշկ լիոնցի Էռնստ Դյուշոնն է «հայտանագործություն» կատարել: Նա նկատել է, որ արաբ ձիապահ տղաները քերում են ձիերի թաց թամբերի բորբոսը և քսում այն այդ իսկ թամբերին քսվելու հետևանքով քերված ձիերի մեջքին: Վերքերը արագ լավանում էին: Դյուշոնը սկսել է հետազոտել վերցրած բորբոսը և գտել է, որ դա բորբոսասունկ Penicillium glaucum-ն է: Նա փորձել է դրանով բուժել տիֆով վարակված ծովախոզուկներին և հայտնաբերել է, որ բորբոսասունկը քայքայիչ ազդեցություն է ունենում Escherichia coli բակտերիաների վրա: Սա փաստորեն հակաբիոտիկի առաջին կլինիկական փորձարկումն էր: Երիտասարդ բժիշկը ամփոփել է իր հետազոտության արդյունքները և դոկտորական դիսսերտացիայի տեսքով ներկայացրել Պաստերի անվան Փարիզի համալսարան: Բայց այնտեղ անգամ պատիվ չեն համարել այն կարդալ, քանի որ Դյուշոնը ընդամենը 23 տարեկան էր, այսինքն ի՞նչ պիտանի բան կարող էր գրել նա: Դյուշոնն էլ չի կարողացել շարունակել աշխատանքները: 1912 թվականին նա մահացել է տուբերկուլյոզից, հիվանդություն, որը հետո սկսել են բուժել իր իսկ ստացած հակաբիոտիկով: Դյուշոնը հայտնի է դարձել միայն մահից հետո 1949 թվականին: Իսկ պենիցիլլինի գյուտի համար Ալեքսանդր Ֆլեմինգն է Նոբելյան մրցանակ ստացել: ֆլեմինգը Դյուշոնից հաջողակ էր: Նրա բոլոր գյուտերը կապված են եղել թափթփվածության հետ: Առաջինը նա հայտնաբերել է լիզոցիմը՝ բերանի խոռոչում թքի մեջ պարունակվող մանրեազերծիչ ֆերմենտը: Դա պատահել է 1920 թվականին: Ֆլեմինգը հարբուխ ուներ և փռշտացել է իր բերանի լորձը ցանելով Պետրիի թասիկում աճեցված բակտերիաների կուլտուրայի վրա: Մի քանի օր անց նա նկատել է, որ այն տեղերում, որտեղ թափվել է իր բերանի լորձը՝ բակտերիաների գաղութները հետ են աճել: Լիզոցիմի մասին առաջին հոդվածը լույս է տեսել 1922 թվականին Ֆլեմինգի կողմից:
Ֆլեմինգի լաբորատորիայում թափթփվածությունը համատարած էր: Մի անգամ 1928 թվականին նա մի քանի օրով տեղ պետք է գնար և հավաքում է ստաֆիլոկոկերով ցանված Պետրիի թասիկները մի տեղ, որ հետո թափի այն: Վերադառնալով Ֆլեմինգը նկատում է, որ թասիկներում որտեղ բորբոս է առաջացել՝ ստաֆիլոկոկի գաղութներ չկան: Ֆլեմինգին դժվարությամբ է հաջողվում անջատել ստաֆիլոկոկերին ոչնչացրած նյութը և կոչել այն պենիցիլլին: Նրա մասսայական արտադրությունը սկսվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին: 1945 թվականին Ալեքսանդր Ֆլեմինգը, Հովարդ Ֆլորին և Էռնստ Բորիս Չեյնին (վերջիններս շարունակել են Ֆլեմինգի գործը և ստացել պենիցիլինի մաքրման տեխնոլոգիան) Նոբելյան մրցանակ են ստացել ֆիզիոլոգիայի և բժշկության բնագավառում:
Համարվում է, որ ֆաշիզմի ջախջախման գործում պենիցիլինը ավելի մեծ դեր է ունեցել, քան ցանկացած դիվիզիա: Այդ հայտնագործությունը փոխել է աշխարհը: Բուժվում են հիվանդություններ, որոնք մինչ այդ անբուժելի են եղել՝ սիֆիլիս, գոնորեա, տուբերկուլյոզ և այլն: Իսկ հետո սինթետիկ հակաբիոտիկների ստեղծմամաբ սկսվել է նոր դար բժշկության մեջ:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
