Ինչպե՞ս են հայերին ու ադրբեջանցիներին սովորեցնում ատել միմյանց
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
rusrand.ru-ն գրում է, որ վերջին ամենաքիչը հարյուր հիսուն տարվա հայ-ադրբեջանական հարաբերությունները կարելի է բնութագրել որպես «ատելության մթնոլորտի» էթնիկ-գաղափարական վիճակ: Շատերը չեն հասկանում, թե ինչ աստիճանի է հասել քարոզչությունը Ադրբեջանում և Հայաստանում: Մյուս կողմից էլ, այդ ամենի պատճառով շատ քչերը կարող են քար նետել Հարավային Կովկասի այդ բնակիչների վրա, քանի որ այդ ամենը կապված է իրական արյան, մարդկային տառապանքների և պատմական սարսափների հետ:
Հայերի և ադրբեջանցիների միջև փոխադարձ թշնամանք սերմանելու առանցքային դերերից մեկը խաղում են դպրոցական դասագրքերը և, ընդհանուր առմամբ, ուսումնական գործընթացը: Դպրոցական դասագրքերը առավել պատկերավոր կերպով են ցույց տալիս, թե ինչ է կատարվում ներկայումս: Այս ամենում առկա են մի շարք առանցքային պահեր:
Նախ, դա Ղարաբաղի և նրա բնակչության էթնիկ պատկանելության հարցն է, այսպես կոչված, պատմության հնացման ֆոնին: Երկրորդը քսաներորդ դարի սկզբի իրադարձություններն են: Ադրբեջանի պատմության դասագրքերում ընդհանրապես չի նշվում Հայոց ցեղասպանությունը, բայց 1918 թվականի իրադարձությունները` Բաքվի կոմունան և նրա անկումը և այլն, ներկայացվում են որպես Ադրբեջանի պատմության առանցքային պահ: «Հայելային» հայկական դասագրքերում ճիշտ հակառակն է. 1918 թվականի իրադարձությունները գործնականում չեն նշվում (իրականում դա Հայաստանի պատմությունը չէ), իսկ ցեղասպանությունը հայ ժողովրդի պատմության մեջ ամենակարևոր իրադարձությունն է: Եվ երրորդ հերթին կարևոր է 1988-1994 թվականների պատերազմի նկարագրությունը: Ընդ որում, կարևոր է ոչ թե ժամանակագրության վերարտադրումը, որքան օգտագործվող տերմինները: Ադրբեջաներեն և ռուսերեն լեզուներով ադրբեջանական դասագրքերը հայերի նկատմամբ օգտագործում են «մեր հավերժ թշնամի», «հայ ֆաշիստ», «ահաբեկիչ», «ավազակ», և պարզապես «թշնամի» («դուշմանլար») տերմինները: Մեկ այլ հիմնական բառ է «օկուպանտ»-ը: Արևմտյան սոցիոլոգիական և լրագրողական հարցումների համաձայն, Բաքվում նույնիսկ 12 տարեկան երեխաները հստակ տարբերակում են ընկերներին և թշնամիներին, քաջատեղյակ են 1988-1994 թվականների պատերազմի առանցքային պահերին, և հատկապես Խոջալլուում և Շուշիում տեղի ունեցած իրադարձություններին, որոնք մեկնաբանվում են որպես «ադրբեջանցիների ցեղասպանություն»: Բացի դա, Ադրբեջանի դպրոցական ծրագրում ոչ թե «հավերժ թշնամի» թեման է գերակշռում, այլ առաջին հերթին վրեժխնդրության թեման: Ադրբեջանցի պատանիները լքում են դպրոցը վստահ լինելով, որ ռազմական վրեժխնդրություն պետք է անպայման լինի, Ղարաբաղը կվերադարձվի բացառապես զենքի ուժով, և «հավերժ թշնամին», «օկուպանտը» կարտաքսվի կամ կոչնչացվի:
Հայկական դպրոցներում շեշտադրումները որոշակիորեն այլ են: Այնտեղ 9-րդ դասարանից սկսում են ուսումնասիրել «Արցախյան ազատագրական պատերազմը», բայց պատմական համատեքստում: Հայաստանում գրեթե ամեն ինչ անմիջականորեն կապվում է «մոլորակի ամենահին մարդկանց» և հին հայկական պետության պատմության հետ: Հայաստանում, հաճախ բացառապես շեշտում են իրենց պատմության և մշակույթի հնությունը, և համապատասխանաբար, այն անարդարությունը, որն ի վերջո կրել է հայ ժողովրդը քսաներորդ դարում: Բացի այդ, հայկական դասագրքերը, գիտական աշխատությունները և լրագրությունը ծայրահեղ հայակենտրոն են, աշխարհի գրեթե բոլոր իրադարձությունները ինչ-որ կերպ կապում են հայերի հետ: Ընդհանուր առմամբ, հայկական դպրոցական դասագրքերը գրված են համեմատաբար չեզոք ձևով և զուրկ են հուզական գունավորումից: Նույնիսկ 1988-1994 թվականների պատերազմի իրադարձությունների հենց ընթացքը ներկայացվում է չոր, զուտ փաստացի ձևով: Հայաստանում շեշտը դրվում է ոչ թե բուն Ղարաբաղի համար պատերազմին, այլ Օսմանյան կայսրության կողմից հայերի ցեղասպանության և իրենց հին պատմության վրա: Հայերի հայրենասիրական ոգին ստեղծվում է հենց ցեղասպանության հիշատակման, ինչպես նաև հայերի պատմության հնացման միջոցով:
Եվ այդ համատեքստում իմաստ չունի մեկ անգամ ևս հիշեցնել, որ «թուրքերը հավերժ թշնամիներ» են: Միգուցե դպրոցական դասագրքերի հայ հեղինակներին հաջողվել է ուղղակիորեն խուսափել «ատելության խոսքից», բայց ցեղասպանությունից հոգեբանական տրավման հայերի մոտ այնքան խորն է, որ ոչ մի բան էլ պետք չէ բորբոքել: «Թուրքահայաստանի» հողերը վերադարձնելու անհնարինության պատճառով քաղաքական ու պատմական միտքը կենտրոնանում է Ղարաբաղի վրա: Հայերի համար Ղարաբաղը «պատմական երկիր» է իր հնագույն վանքերով: Գործնականում այս ամենը ստեղծում է մի տեսակ ղարաբաղյան համառ հոգեբանություն. մենք կմեռնենք, բայց այստեղից չենք հեռանա, սա պատմականորեն մեր հողն է, և ովքե՞ր են այդ թուրքերը: Ադրբեջանում այդ ամենը ավելի բարդ է: Տեսությունը, որ թուրքերն ապրել են այդ տարածքում աշխարհի ստեղծումից ի վեր, ողջունելի է, բայց այն, անկեղծ ասած, գիտական չէ: Ներկայումս Բաքվում միանշանակորեն պնդում են, որ այնտեղ միշտ էլ ապրել են թյուրքալեզու ժողովուրդներ՝ այսինքն հայերը եկվորներ են: Այս «տեղացի/եկվոր» դիխոտոմիան ընդհանրապես բնորոշ է էթնիկ հակամարտություններին և դրա դեմ պայքարելը գործնականում անհնար է, քանի որ այն հնարավորինս ազգայնացված է լինում:
Ընդհանուր առմամբ, Հարավային Կովկասում ընդհանուր «անհանդուրժողականության և ատելության մթնոլորտը» (ինչպես սովորաբար այն անվանում են եվրոպական տերմինաբանության մեջ) անբուժելի է թվում: Նման հակամարտությունները չեն կարող բուժվել ԶԼՄ-ների վրա համաշխարհային հանրության կողմից պարզ ճնշմամբ. դադարեցրեք միմյանց անվանարկել և կլինի խաղաղություն: Սա չափազանց երկար առճակատման պատմություն է, որ հնարավոր լինի հանգցնել այն անջատիչը պտտելով՝ այդ թվում գաղափարախոսության և քարոզչության ոլորտում:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
