Միջին միջանցքը փոխում է Եվրասիան. Ինչու է Հայաստանը դառնում ավելի կարևոր Կենտրոնական Ասիայի համար

Ընտրություններից հետո Հայաստանը մնում է անորոշության մեջ, բայց մեկ բան արդեն պարզ է. Հարավային Կովկասը և Կենտրոնական Ասիան մտնում են տարածաշրջանային անվտանգության նոր մոդելի մեջ: Որքա՞ն ժամանակ կկարողանա Երևանը հավասարակշռություն պահպանել Մոսկվայի և Արևմուտքի միջև, ինչու՞ Ռուսաստանը դեռևս չի շնորհավորել Փաշինյանին, և ի՞նչ նշանակություն ունի TRIPP նախագիծը, exclusive.kz-ը հարցազրույց է ունեցել քաղաքագետ Ջոնի Մելիքյանի հետ:

– Ընտրություններից հետո շատերն ասում են, որ Հայաստանը և ամբողջ Հարավային Կովկասը վերջապես մտնում են հետխորհրդային դարաշրջան: Մենք կարծես հայտնվել ենք տարածաշրջանային անվտանգության հին և նոր մոդելների միջև: Համաձա՞յն եք:

– Ընտրությունների նկատմամբ հետաքրքրությունը իսկապես շատ մեծ էր: Հավանաբար, որովհետև առաջին անգամ ընտրություններն ունեին նման մասշտաբի աշխարհաքաղաքական ենթատեքստ: Նախկինում արտաքին քաղաքականության ուղու ընտրությունը նույնիսկ հայկական քաղաքականության առաջին հինգ թեմաների մեջ չէր, բայց հիմա այն դարձել էր քարոզարշավի կենտրոնական թեմաներից մեկը: Բայց ես որևէ վերջնական եզրակացություն չէի անի: Մենք տեսնում ենք, որ տարբեր երկրներ արդեն արձագանքել են արդյունքներին, մինչդեռ Ռուսաստանն ու Չինաստանը ընդունել են ավելի սպասողական մոտեցում։ Դա նորմալ է։

Վերջին տարիների փորձը դիտարկելով՝ հատկապես 2022 թվականից հետո,  Հայաստանը մշակել է հավասարակշռության և դիվերսիֆիկացիայի քաղաքականություն։ ՀԱՊԿ-ի ՀՀ-ում տեղի ունեցող իրադարձություններին չարձագանքելուց հետո, Երևանը սկսել է փնտրել ռազմատեխնիկական համագործակցության նոր ձևաչափեր։ Ավելին, Ուկրաինայում պատերազմը սահմանափակել է Ռուսաստանից զենք գնելու նրա կարողությունը։

Հետևաբար, Հայաստանը սկսեցլ է աշխատել Հնդկաստանի, Ֆրանսիայի, Չինաստանի, Իրանի և այլ գործընկերների հետ։ Միևնույն ժամանակ, Երևանը ցանկություն չունի դուրս գալ Եվրասիական միությունից։ Դատելով նրա հայտարարություններից նման նպատակ ներկայումս գոյություն չունի։

- Այսինքն չպետք է սպասել կտրուկ աշխարհաքաղաքական շրջադարձի։

- Ես դեռևս չեմ տեսնում արտաքին քաղաքականության կտրուկ փոփոխությունների որևէ նախադրյալ։ Ավելի շուտ, խոսք է գնում դիվերսիֆիկացիայի քաղաքականության շարունակման մասին այնքանով, որքանով դա հնարավոր է ներկայիս աշխարհաքաղաքական իրողություններում։ Ավելին, տարածաշրջանի այլ պետությունները ևս նմանատիպ քաղաքականություն են վարում։ Վրաստան, Ադրբեջան, Ղազախստան՝ բոլորը փորձում են խուսափել դժվարին իրավիճակում հայտնվելուց։ Պարզապես յուրաքանչյուր մարդ դա տարբեր կերպ է տեսնում։

–Պրագմատիզմը ձեռնտու է և՛ Մոսկվային, և՛ Երևանին։

— Փաշինյանը հայտարարել է, որ Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունը էական փոփոխությունների չի ենթարկվի, միաժամանակ թույլ տալով, որ հնարավոր է իր առաջին այցը լինի Մոսկվա։ Սակայն շատերը կարծում են, որ Ռուսաստանը չի անտեսի ստեղծված իրավիճակը։ 

–Ի՞նչ «սև կարապների» եք սպասում։

— Իհարկե, կան ռիսկեր։ ՀԱՊԿ-ի վերաբերյալ արդեն հայտարարություններ են արվել, քննարկվել է ներդրումների հարցը, և խոսվել է այն մասին, որ Հայաստանը, իբր, պետք է ընտրություն կատարի։ Սակայն կարևոր է հասկանալ. Հայաստան-Ռուսաստան հարաբերությունները միայն ՀԱՊԿ-ի մասին չեն։ Եթե Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները վատթարանան, ապա ՀԱՊԿ-ի հարցը կդառնա երկրորդական։ Եթե ճնշումը ուժեղանա բիզնեսի, գյուղատնտեսական արտադրանքի կամ քաղաքացիների վրա սահմանափակումների միջոցով, դա, իհարկե, կվատթարացնի իրավիճակը հարաբերություններում։ Բայց ես չեմ կարծում, որ Մոսկվայի շահերից է բխում իրավիճակը սրել մինչև խզման կետ։ Վրաստանի փորձը ցույց է տվել, որ հարաբերությունները փչացնելը հեշտ է, բայց դրանք վերականգնելու համար տասնամյակներ են պահանջվում։ Հետևաբար, ես կարծում եմ, որ պրագմատիզմը պետք է գերիշխի թե՛ Մոսկվայում, թե՛ Երևանում։

– Այսինքն դուք ավելի զգուշավոր լավատես եք։

– Այո, ենթադրում եմ։ Վերջին մեկ ամսվա ընթացքում շատ կոշտ խոսքեր են ասվել, և անկասկած որոշ դառնություն կմնա։ Բայց թե՛ Երևանը, թե՛ Մոսկվան հասկանում են աշխարհագրությունը, փոխկախվածությունը և իրենց հնարավորությունների սահմանափակումները։ Բացառությամբ որոշ լիովին անկանխատեսելի իրադարձությունների, բազային սցենարը հավասարակշռության պրագմատիկ քաղաքականության շարունակությունն է։

– Լարվածության գործոններից մեկը կարող է լինել Միջին միջանցքի և TRIPP նախագծի զարգացումը։ Որքանո՞վ են այս երթուղիները իսկապես ունակ փոխել Եվրասիայի աշխարհատնտեսական քարտեզը։

– Վերջին տարիները ցույց են տվել ավանդական երթուղիների խոցելիությունը։ Ուկրաինայում պատերազմը, Իրանի շուրջ ճգնաժամը և աֆղանա-պակիստանյան տարածաշրջանում անկայունությունը բոլորն էլ ընդգծել են Միջին միջանցքը որպես այլընտրանքային երթուղի Կենտրոնական Ասիայի, Հարավային Կովկասի, Թուրքիայի և Եվրոպայի միջև։ Հետևաբար, սա այլևս պարզապես տնտեսական հարց չէ, այլ անվտանգության և կայուն լոգիստիկայի հարց։

– Ի՞նչ է TRIPP-ը հայկական իմաստով։

– Հայաստանի համար դա հիմնականում հաղորդակցության և անվտանգության հարց է։ 2020 թվականի պատերազմից հետո Ադրբեջանը պահանջեց միջանցք դեպի Նախիջևան։ Վերջիվերջո, դիվանագիտական բանակցություններից և նոր միջնորդների ներգրավումից հետո ի հայտ եկավ TRIPP նախագծի գաղափարը՝ տրանսպորտային նախաձեռնություն, որը ենթադրում է ենթակառուցվածքների ստեղծում Հայաստանի հարավում։

Դա ներառում է երկաթուղի, ճանապարհ և էլեկտրահաղորդման գծեր։ Հայաստանի համար սա «խաղաղության խաչմերուկ» ավելի լայն գաղափարի մի մասն է, այն է վերականգնել տարածաշրջանային կապը Հյուսիս-Հարավ և Արևելք-Արևմուտք ուղղություններով։ Կարևոր է այն, որ այս երթուղին չպետք է փոխարինի վրացական երթուղուն։ Այն պետք է լրացնի այն։ Տարածաշրջանի համար սա նշանակում է լրացուցիչ միջանցքի ստեղծում և մեկ երթուղուց կախվածության նվազեցում։ 

– Բայց որքանո՞վ է իրատեսական նախագծի իրականացումը ներկայիս պայմաններում։

– Շատ բան կախված է Իրանի շուրջ ստեղծված իրավիճակից։ Առայժմ, լարվածությունը բարձր է, և խոշոր ենթակառուցվածքային նախագծերը բախվում են օբյեկտիվ սահմանափակումների: Սակայն երկարաժամկետ հեռանկարում լրացուցիչ երթուղիների անհրաժեշտությունը չի վերանա: Նույնիսկ եթե Ուկրաինայում պատերազմն ավարտվի, և Իրանի շուրջ իրավիճակը կայունանա, տարածաշրջանի պետություններն արդեն տեսել են մեկ երթուղու վրա հույս դնելու վտանգները:

– Տարանցիկ փոխադրումներից բացի, Հարավային Կովկասի և Կենտրոնական Ասիայի միջև համագործակցության որ ոլորտներն եք համարում ամենախոստումնալիցը:

– Խոսելով Հայաստանի և Ղազախստանի մասին, մենք այսօր բավականին ակտիվ քաղաքական օրակարգ ունենք: Տնտեսական վաղուց խոչընդոտվել են լոգիստիկայի պատճառով. ապրանքների մատակարարումը թանկ և դժվար է:

Հիմա նոր հնարավորություն է ի հայտ գալիս: Երկաթուղային կապեր են ի հայտ գալիս, և քննարկվում են նոր չվերթներ: Սա կարող է զգալիորեն կրճատել տրանսպորտային ծախսերը և ակտիվացնել շփումները: Ես կարծում եմ, որ առաջիկա տարիներին մենք ավելի շատ ղազախական ապրանքներ կտեսնենք Հայաստանում և ավելի շատ հայկական ապրանքներ Ղազախստանում: Առևտրից բացի, բարձր տեխնոլոգիաներն են շատ խոստումնալից: Հայ և ղազախ գործընկերների միջև համատեղ նախագծերն արդեն իրականացվում են: Ղազախստանը ակտիվորեն զարգացնում է իր թվային տնտեսությունը և տեխնոլոգիական կլաստերները, մինչդեռ Հայաստանը զգալի փորձ է կուտակել տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտում: Ավելին, մեզ միավորում է Եվրասիական տնտեսական միության անդամակցությունը։ Եվ անկախ նրանից, թե որքան տարբեր են մեր արտաքին քաղաքականության նախասիրությունները, տնտեսությունը պահանջում է պրագմատիզմ։

– Այսպիսով, վերջին տարիների գլխավոր դասը բազմավեկտոր մտածողության արվեստն է։

– Հավանաբար այո։ Տարածաշրջանի բոլոր պետությունները ներկայումս փորձում են տարբեր աստիճաններով իրականացնել հենց այդ քաղաքականությունը։ Աշխարհը դառնում է ավելի բարդ, խոշոր խաղացողների միջև մրցակցությունը սրվում է, և հավասարակշռությունը պահպանելու կարողությունը դառնում է ազգային կայունության հարց։ Հայաստանն այժմ անցնում է այդ փորձի միջով։ Ղազախստանը դա անցնում է երկար ժամանակ։ Եվ ես կարծում եմ, որ մեր երկրների միջև փորձագիտական երկխոսությունը միայն ավելի կարևոր կդառնա։

Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը

www.1or.am