Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ՝ Տուլայի ինքնաեռ
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
Խոսելով Ռուսաստանի խորհրդանիշների մասին՝ անհնար է չհիշատակել տուլայական ինքնաեռը (самовар): Այնուամենայնիվ նշենք, որ ինքնաեռը չի հորինվել Ռուսաստանում, ինքնաեռներ եղել են դեռ Հին Հռոմում, և դրանք այնտեղ կոչվել են աուտեպսա (auteps): Նշենք, որ այդ հին ինքնաեռների գործողության սկզբունքը դարերի ընթացքում այնքան էլ չի փոփոխվել: Դա ջրով լցված տարողություն է, որի ներսում գտնվում է տաքացնող վառարանը, որն էլ տաքացնում է ջուրը: Ինքնաեռը տարբերվում է այլ տարողություններից նրանով, որ նրան պետք չէ արտաքին կրակ կամ վառարան՝ ջուրը եռացնելու համար: Ինքնաեռի կարևոր առավելություններից է այն, որ այն ունակ է երկար ժամանակ ջուրը տաք պահել: Տուլայի ինքնաեռի պատմությունը սկսվել է մի քանի դար առաջ: Համաձայն ավանդության այն բերվել է Ռուսաստան Պետրոս 1-ինի կողմից, բայց դա իրականում ճիշտ չէ, քանի որ ինքնաեռի մասին առաջին հիշատակումը թվագրվում է միայն 1746 թվականով, մինչդեռ Պետրոս 1-ինը մահացել է 1725 թվականին: Ներկայումս հայտնի չէ, թե ով է առաջին ինքնաեռը բերել Ռուսաստան, բայց փաստ է այն, որ այդ իրը մեծ հետաքրքրություն է առաջացրել ռուսների մոտ: Արդյունքում Ռուսաստանում սկսել են ինքնաեռներ արտադրել:
Քանի որ այն ժամանակ դրանք պատրաստվել են պղնձից կամ արույրից, զարմանալի չէ, որ դրանց առաջին նմուշները հայտնվել են Ուրալում, որտեղ իրականացվել է այդ մետաղների արդյունահանում: Հարց է ծագում, թե ինչ է այդ դեպքում առավել հանրահայտ Տուլայի ինքնաեռը: Ամեն ինչ շատ պարզ է: Արտադրության համար անհրաժեշտ է ոչ միայն մետաղ, այլ նաև պետք են մարդիկ, որոնք ունակ են մշակել այդ մետաղը: Այդ ժամանակներում Տուլան է հայտնի եղել զենքի իր վարպետներով: Դա էլ հենց պատճառ է հանդիսացել, որ ժամանակի ընթացքում ինքնաեռներ արտադրվեն Տուլայում: Բացի դա Մոսկվային և Սանկտ Պետերբուրգին մոտ լինելն է նպաստել արտադրության զարգացմանը Տուլայում: 1778 թվականին Նազար և Իվան Լիսիցին եղբայրները ստեղծել են առաջին Տուլայի ինքնաեռը: Դրանից 25 տարի անց հայտնվել է առաջին ինքնաեռի գործարանը, որտեղ աշխատել են 26 մարդ, իսկ արտադրանքի շրջանառությունը եղել է այդ ժամանակների համար անհավատալի գումար` 1500 ռուբլի: Եվս 25 տարի անց Տուլայում արդեն գործելիս են եղել 28 տարբեր գործարաններ, որոնք տարեկան արտադրել են մոտ 120 000 հատ ինքնաեռ:
Տարիների ընթացքում արտադրված ինքնաեռների որոշ տեսակներ կոչվել են Տուլայական: Ամենահայտնի տեսակներից է եղել «Պարիչկո»-ն, որն ունեցել է մի շարք առավելություններ: Նախ և առաջ այն ունիվերսալ էր, այն իմաստով, որ այն կարող էր աշխատել ինչպես հեղուկ, այնպես էլ պինդ վառելիքի հիմքով: Երկրորդ, հերթին այն անվտանգ էր, քանի որ չէր փչանում նույնիսկ եթե վառելուց առաջ մոռացել են ինքնաեռի մեջ ջուր լցնել: Եվ, վերջապես այդ ինքնաեռը ունեցել է առավելագույն ջերմային արդյունավետություն: 20-րդ դարի հիսունական թվականներից դադարեցվել է ինքնաեռների զանգվածային արտադրությունը: Ներկայումս այդ կենցաղային իրի միայն որոշակի քանակ է արտադրվում , այն էլ որպես որպես հուշանվեր:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
