Լեռնային Ղարաբաղ․ ո՞վ կդառնա հետհակամարտային վերակառուցման ճարտարապետը
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
regnum.ru-ն գրում է, որ Անդրկովկասից թարմ քամիներ են փչում: Բաքուն և Երևանը հանդես են եկել հայտարարություններով կապված Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև սահմանազատման և գծանշման հետ: Հաղորդվում է, որ այդ կապակցությամբ արվել են «մի շարք կարևոր առաջարկներ», և «այդ ծրագրի իրականացման ուղղությամբ աշխատանքներն արդեն սկսված են»: Ռուսաստանն այստեղ կարող է ստանձնել խորհրդատուի կամ միջնորդի դեր: Տեսաժողովի ձևաչափով բանակցություններ են անցկացվել Ռուսաստանի և Վրաստանի արտաքին գործերի և տրանսպորտի նախարարությունների ներկայացուցիչների միջև: Ըստ մամուլի ծառայության՝ տարածաշրջանային խնդիրներ քննարկելիս՝ ուշադրության են արժանացել այն հնարավորությունները, որոնք բացվում են Կովկասում տրանսպորտային հաղորդակցությունների և տնտեսական կապերի ապաշրջափակման առումով: Կողմերը պայմանավորվել են շարունակել համակարգել վրացական ռազմավիրական մայրուղու երկայնքով տրանսպորտային կապերը բարելավելու հետագա քայլերը: Իր հերթին, Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը ասել է, որ «ինքը պատրաստ է Հայաստանի հետ խաղաղության պայմանագիր կնքել»: Նա նաև շեշտել է, որ «իրենք փոխադարձ համագործակցության կարիք ունենք, քանի որ հարևաններ են և պետք է սովորեն ապրել կողք կողքի»: Ավելին, նա նշել է, որ «եկել է ժամանակը Ադրբեջանի, Վրաստանի և Հայաստանի միջև եռակողմ համագործակցության համար», ինչը նշանակում է տարածաշրջանում այսպես կոչված հետհակամարտային զարգացման շրջանի սկիզբը: Իրոք, ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմից հետո Բաքվի և Երևանի միջև հարաբերությունների ներկա իրավիճակն արտաքուստ համապատասխանում է հետհակամարտային շրջանի գիտական և քաղաքական սահմանումներին: Իր մաքուր տեսքով այն նկարագրվում է որպես այն պահը, երբ վերանում են լարվածության հիմնական տեսակները, կողմերի միջև հարաբերությունները վերջապես կարգավորվում են, և համագործակցությունն ու վստահությունը սկսում են գերակշռել: Այնուամենայնիվ, պետք է հիշել, որ հակամարտության ավարտը միշտ չէ, որ հանգեցնում է խաղաղության և ներդաշնակության: Պատահում է նաև, որ մեկ (առաջնային) հակամարտության ավարտը կարող է ազդակ հաղորդել այլ հակամարտությունների և երբեմն բոլորովին այլ ոլորտներում: Մեր դեպքում, Հայաստանը պատերազմում պարտության ծանր սինդրոմ է ապրում, որն ուղեկցվում է սուր քաղաքական ճգնաժամով: Ադրբեջանը, որպես հաղթող կողմ, գտնվում է սկզբունքորեն այլ քաղաքական վիճակում: Հետևաբար, հետկոնֆլիկտային վերակառուցման մոդելը դեռ պարզ չէ: Ավելին, հետխորհրդային տարածքում ոչ ոք նման մոդելներ ստեղծելու փորձ չունի: Ինչ էլ որ ասվի, բայց ղարաբաղյան հակամարտությունը լուծվել է ուժով, և ոչ թե միջնորդ երկրների, այս դեպքում ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների քաղաքական և դիվանագիտական ջանքերի շնորհիվ:
Հետևաբար, Բաքվի և Երևանի պատերազմից խաղաղություն անցնելու գործընթացը շատ բարդ կլինի,և կուղեկցվի ինչպես հակամարտության անմիջական մասնակիցների, այնպես էլ արտաքին դերակատարների կողմից շահերի վերանայմամբ: Միևնույն ժամանակ, ղարաբաղյան հակամարտությունում հետկոնֆլիկտային շրջանի սկիզբի առաջին նշանը կարելի է համարել ոչ թե հաստատված զինադադարը, այլ կողմերի պատրաստակամությունը հանգիստ սահմանազատել սահմանները: Միևնույն ժամանակ, դժվար է ասել, թե այդ գործընթացը այս կամ այն կերպ կանդրադառնա՞ ԼՂՀ-ի կարգավիճակի խնդրին, եթե այո, ապա արդյո՞ք դա չի դառնա նոր բարդությունների ի հայտ գալու պատճառ հետհակամարտային համախտանիշի այլ մակարդակում և մասնակիցների նոր կազմով: Նկատի ունենք, իհարկե, Ստեփանակերտը որպես խնդրի ընդհանուր մաս և Լեռնային Ղարաբաղի նախապատերազմական ստատուս քվոն «վերակառուցելու» կամ վերականգնելու տարբերակը: Ղարաբաղյան հակամարտությունում հետկոնֆլիկտային շրջանի սկիզբի երկրորդ նշանը կարելի է համարել կողմերի պատրաստակամությունը ապաշրջափակել հաղորդակցության ուղիները տարածաշրջանում: Այդ համատեքստում Լավրովի խոսքերը տարօրինակ են հնչել մայիսի 6-ին Երևանում կայացած մամուլի ասուլիսում, ըստ որի «տարածաշրջանում տրանսպորտային հաղորդակցությունները ապաշրջափակելու մասին որոշումները կարող են լինել բացառապես կամավոր»: Ուրեմն, ի՞նչը կարող է համարվել 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ին Ռուսաստանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև եռակողմ խաղաղության համաձայնագրում «ոչ կամավոր»: Առայժմ դատելով քաղաքական գործիչների հայտարարություններից՝ հաղորդակցությունների ապաշրջափակումը կապված է Բաքվի և Երևանի միջև հարաբերությունների քաղաքական և հոգեբանական թուլացման, երկարաժամկետ հաշտեցման և հոգեբանական տրավմայի աստիճանական ապաքինման հեռանկարների հետ: Նկատի առնենք այն, որ ղարաբաղյան հակամարտության հետկոնֆլիկտային վերակառուցման մոդել դեռ գոյություն չունի: Փոխարենը առկա է ժամանակավոր կապ հակամարտության փուլերի և այսպես կոչված փուլ առ փուլ կարգավորման միջոցառումների միջև, բայց երկարաժամկետ կարգավորման փուլը դեռ շատ հեռու է: Մոսկվան, մարքսիստական ձևով, կենտրոնանում է հաղորդակցությունների ապաշրջափակման հեռանկարների, հակամարտող երկրների միջև առևտրատնտեսական համագործակցության ապագա զարգացման վրա հույս ունենալով, որ նման սցենարում հայերի և ադրբեջանցիների համար անշահավետ կլինի միմյանց դեմ կռվելը, և որ ժամանակի ընթացքում հասարակության հոգեբանական վիճակը երկու երկրներում կփոխվի և կհաստատվի երկարատև կենսունակ խաղաղություն: Անդրկովկասում այժմ ստեղծվել է եզակի հետկոնֆլիկտային իրավիճակ, որը միաժամանակ ունի և լավ հեռանկարներ և նշանակալի վտանգներ: Ամեն ինչ անսովոր դինամիկայի մեջ է, որը համեմատելի է 1918-1920-ականների ժամանակաշրջանի հետ: ԱՄՆ-ը հեռու է, իսկ Ռուսաստանը, ըստ ամերիկացի պատմաբան և Միչիգանի համալսարանի պրոֆեսոր Ռոնալդ Գրիգոր Սունիի շարունակում է մնալ «տարածաշրջանի գլխավոր տիրակալը», մինչդեռ Թուրքիայի և Իրանի ներուժը անդրկովկասյան ուղղությամբ արդեն իսկ սպառվել է։ Առջևում մեծ իրադարձություններ են սպասվում:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
