Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ` արևային ժամացույց
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
Արևային ժամացույցները ունեն մեկից ավելի հազարամյակի պատմություն, բայց հստակորեն անհնար է ասել, թե երբ և որտեղ են մարդիկ սկսել առաջին անգամ օգտագործել դրանք: Հաստատված է, որ Հին Եգիպտոսում, Բաբելոնում և Չինաստանում նման սարքեր օգտագործվել են դեռ մեր թվարկությունից հազար տարի առաջ: Արևի ճառագայթների կողմից հատուկ սարքի միջոցով ժամանակը որոշելու առաջին հիշատակումները թվագրվում են մ.թ.ա. 1306-1290 թվականներով:
Ցանկացած արևային ժամացույց ունի կլոր սանդղակ և մեկ սլաք, որը կոչվում է գնոմոն: Միևնույն ժամանակ, ըստ իրենց կողմնորոշման, արևային ժամացույցները բաժանվում են հորիզոնական, ուղղահայաց և հասարակածային տեսակների: Բացի դա կան դրանց այնպիսի տարատեսակներ, ինչպիսիք են աստիճանական, օղակաձև, ափսեձև, հայելային, բիֆիլար և այլ տարատեսակները: Ընդ որում, արևային ժամացույցը պարտադիր չէ որ ունենա ուղղահայաց գնոմոն: Հասարակածային արևային ժամացույցը կարող է օգտագործվել բոլոր լայնություններում: Դրանք իրենց կառուցվածքում ներառում են միմյանց ուղղահայաց երկու օղակ և սլաք: Ժամանակը որոշելու համար օղակներից մեկի վրա պետք է տեղադրել գտնվելու վայրի լայնությունը և ամսաթիվը, ապա ժամացույցը շրջվում է ուղղահայաց առանցքի շուրջը, մինչև սանդղակի վրա ժամանակը ցույց տվող ստվերի հայտնվելը: Հորիզոնական արևային ժամացույցի դեպքում, սանդղակի հարթությունը ուղղահայաց չէ գնոմոնին, այն պետք է զուգահեռ լինի երկրի առանցքին, և նաև ուղղված լինի դեպի հյուսիս, այսինքն նրանց միջև եղած անկյունը հավասարվի տարածքի լայնությանը: Հորիզոնական արևային ժամացույցը ամենահարմարն ու պարզն է: Դրանցում այլ լայնության վրա օգտագործելու համար բավական է փոխել անկյունը և գնոմոնը ուղղել դեպի հյուսիս:
Հին Եգիպտոսում արևային ժամացույցների տարբեր մոդելներ են եղել, օրինակ, հորիզոնական ժամացույցներ, որոնք 90 աստիճանի անկյուն է կազմել հորիզոնի հարթության հետ, և գնոմոնների բարձրությունը անգամ եղել է մի քանի մետր: Ժամանակը պարզելու համար օգտագործվել է գնոմոնի ստվերը: Մեկ այլ արևային ժամացույց, որը կոչվում էր «աստիճանավոր», ունի երկու մակերես, որոնք թեքված են դեպի արևելք և արևմուտք և բաժանված են սանդղակների: Արևի տեղաշարժից գնոմոնի ստվերը տեղափոխվում է մի մակերեսից մյուսը և ժամանակը որոշվում է հենց ստվերի երկարությամբ:
Կենտրոնական Եվրոպայում, մինչև 15-րդ դարը, լայն տարածում են գտել պատի ուղղահայաց արևային ժամացույցները, որոնց գնոմոնը եղել է հորիզոնական: Ճիշտ է, նման ժամացույցների ժամանակը որոշելու ճշգրտությունը բարձր չի եղել:
Միևնույն ժամանակ, եղել են ճանապարհորդական արևային ժամացույցներ մի քանի տարբերակներով, օրինակ օղակաձև արևային ժամացույցը: Եղել են նաև թիթեղային ժամացույցներ, որոնց դիզայնը ներառում էր երկու, երբեմն երեք, նույնանման թիթեղներ, որոնք ունեն ուղղանկյուն ձև և ամրացված են միմյանց: Բացի դա տարածված են եղել պատուհանային արևային ժամացույցները, որոնց ևս կարելի է համարել ուղղահայաց: Նման արևային ժամացույցի սկզբունքն այն է, որ ռատուշայի կամ եկեղեցու պատուհանն է օգտագործել որպես սանդղակ, որը հնարավորություն է տվել շինության ներսում գտնվելու ժամանակ ըստ արևի թափանցած ճառագայթի դիրքի որոշել ժամանակը: Հայելային արեգակնային ժամացույցում օգտագործվում է հայելու միջոցով արտացոլված արևի ճառագայթը, որը ուղղում է շենության պատին պատկերված սանդղակի վրա և ցույց տալիս ժամանակը:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
