Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ` ծխամորճ
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
Ծխամորճերի առաջացման ժամանակի և վայրի վերաբերյալ կան բազմաթիվ վարկածներ և ենթադրություններ: Եղեգը, եղջյուրները և կենդանիների ոսկորները ծխամորճերի ամենավաղ նախատիպերն են: Ըստ վարկածներից մեկի` Ամերիկան է ծխամորճերի ծննդավայրը: Ավելի քան 3 հազար տարի առաջ Ամերիկայի կենտրոնական մասում ապրած մայաներն ու ացտեկները ծխել են կավից և «սրբազան ծխելու քար» համարվող կարմիր քարից (կատլինիտ) պատրաստված ծխամորճերով: Ծխելը ևս ինքնին հանդիսացել է ծիսական արարողության մի մաս և աստվածների հետ հաղորդակցման միջոց: Միսիսիպիի հովտում և Կենտրոնական Ամերիկայում հայտնաբերված հնագույն ծխամորճերը կատլինիտից են: Հարավային Ամերիկայի բնակիչները ծխամորճեր պատրաստելու համար օգտագործել են արևադարձային ծառերի փայտանյութը:
Հնդկացիները, ինչպես նաև այլ մայրցամաքների բնակիչները ծխել են ոչ միայն ծխախոտ, այլ նաև բուսական այլ տարատեսակ խառնուրդներ, որոնք օգնել են նրանց հանգստանալ, ընկնել տրանսի մեջ, հաղորդակցվել հոգիների հետ, ազատվել ցավերից և այլն: Վերջերս Լաոսում պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են ծխամորճեր, որոնք մոտ 5 հազար տարեկան են: Դրանք համարվում են մոլորակի ամենահին ծխամորճերը և պահվում են Հոլանդիայի Ծխամորճերի ազգային թանգարանում: Դրանք կավից են, իսկ մունդշտուկը ժասմինի փայտից: Զարմանալի ձևերի, կիրառման եղանակների և պատրաստման նյութերիբազմազանություններ ունեն աֆրիկյան ծխամորճերը: Դրանց մեջ կարելի է գտնել կավե, փայտյա, քարե, ոսկորյա, փղոսկրե, դդմային, կեղևային, մետաղական և այլ տեսակների ծխամորճեր:
Ինչպես մյուս մայրցամաքներում, աֆրիկացիները ևս դրանցով տարատեսակ խառնուրդներ են ծխել:Եվրոպա ծխախոտը և ծխամորճը մտել է միայն 1492 թվականին Ամերիկայի հայտնաբերումից հետո: Եվրոպական առաջին ծխամորճերը ևս պատրաստվել են կավից: Ծխախոտին մարդիկ արագորեն սովորել են Նոր աշխարհ այցելած նավաստիների և վաճառականների շնորհիվ: Եվրոպայում ծխելը ի սկզբանե համարվել է կախարդություն և հետապնդվել ինկվիզիցիայի կողմից: Անգլիան է դարձել այն առաջին երկիրը, որը ճանաչել է ծխախոտը և թույլ տվեց այն ծխել ծխամորճով: Նա նաև առաջինն է գնահատել ծխախոտը` որպես զգալի եկամուտ ստանալու միջոց: Շուտով հոլանդացիներն են հայտնվել կախվածություն մեջ ծխախոտից, իսկ ավելի ուշ Գերմանիայի և Ֆրանսիայի բնակիչները: Ռուսաստանում ծխամորճ ծխելու նորաձևությունը ներմուծել է Պետրոս Մեծը, որն ինքնին էլ շատ է սիրել ծխել:
Ծխախոտի սպառման աճի հետ մեկտեղ աճել է ծխամորճերի պահանջարկը: Դրանց մասսայական արտադրության առաջին արհեստանոցը հիմնադրվել է Անգլիայում 1575 թվականին, իսկ մինչ այդ դրանք պատրաստվելիս են եղել տնայագործական պայմաններում:Հետագայում Հոլանդիայում գտնվող Գուդա քաղաքն է հայտնի դարձել այնտեղ արտադրվող իր ծխամորճերով, որոնց համար կավը բերվել է Գերմանիայից: Այդ արտադրությունն իր գագաթնակետին է հասել 17-րդ դարում՝ եղել են ավելի քան 500 գործարաններ: Ժամանակի ընթացքում ծխամորճերը դարձել են ավելի գեղեցիկ, զարդարված փորագրություններով, նկարներով և փայլեցված: Հոլանդիայում մինչ օրս էլ գործում են մի շարք արհեստանոցներ, որոնք խնամքով պահպանում են անցյալ դարերի ծխամորճերի արտադրության ավանդույթները:Ավելի ուշ, գերմանացի, ֆրանսիացի և ռուս արհեստավորներն են ձեռնամուխ եղել ծխամորճերի արտադրությանը:
Գերմանիայում լայնորեն օգտագործվել են ջերմակայուն ճենապակյա ծխամորճերը: Գրեթե հարյուր տարի, սկսած 1780 թվականից, Դանիայի Թագավորական ճենապակյա գործարանը սկսել է ծխամորճեր արտադրել: Ժամանակի ընթաքցքում կապված սիգարետների և սիգարների օգտագործման աճի հետ ծխամորճերը զիջել և շարունակում են զիջել իրենց դիրքը, և ներկայումս ծխամորճ ծխողները արդեն իսկ այնքան էլ շատ չեն:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
