Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ կաստետ
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
Կաստետը սառը զենքի տեսակ է (հարվածային-ջախջախիչ), որը հագցնում են ձեռքին և հարմարեցնում մատների արանքում: Այն օգտագործվում է հիմնականում բռնցքամարտի՝ ձեռնամարտի ժամանակ: Չնայած իր պարզ կառուցվածքին՝ այն վտանգավոր զենք է․ կաստետի ուժեղ հարվածը կարող է առաջացնել տարբեր ծանրության, նույնիսկ մահացու վնասվածքներ։Կաստետն իր անունը ստացել է ֆրանսիական casse-tete բառից, որը թարգմանվել է որպես «ջարդում եմ գլուխը»: Կաստետը պատրաստվում է գործարանային, արհեստանոցային կամ ինքնաշեն եղանակով։ Այն կարող է պատրաստված լինել մետաղից, ամուր պլաստմասից (հաճախ տեքստալիթից), ոսկորից կամ այլ ամուր նյութից։ Դասական ձևի կաստետներն ունեն ընդհանուր մաս (սայրով կամ առանց դրանց), հենարան և հենարանի կանգնակ։
Ինքնաշեն կաստետները կարող են ունենալ ավելի պարզեցված ձև (առանց հենարանի, չորս մատի համար մեկ անցք և այլն)։ Կապարից պատրաստված պարզագույն կաստետը (կամ ուղղակի սեղմվող բռունցքում կապարի երկարացված ձևի գործիք) կրում է «սվինչատկա» (ռուս.՝ свинчатка) անվանումը։ Որպես կաստետի տարբերակ՝ կարելի է դիտարկել ներսից մետաղե մասերով ծանրացրած ձեռնոցները։ Կան նաև կաստետի նման բռնակ ունեցող դանակներ (օրինակ՝ ամերիկական խրամատային դանակները Առաջին համաշխարհային պատերազմից։ Մարտական դանակների որոշ մոդելներ (օրինակ՝ Ստիլետ V-42) բռնակի գլխիկի վրա ունեն սուր սեպ, որը նախատեսված է գլխին հարվածելու համար (անգլ.՝ skull-crusher, բառացի՝ «գանգ ջարդիչ»)։ Պատմության մեջ առաջին անգամ կաստետները հիշատակվում են մեր թվարկության 2-րդ դարից: Որպես զենք սկզբում դրանք օգտագործել են ամֆիթատրոններում հանդես եկող գլադիատորները: Օրինակ՝ հռոմեական փաստաթղթերում կարելի է գտնել կաստետների նկարագրություններ, որոնց անունն է «բրոնզե բռունցք»: Սրանք բրոնզից պատրաստված ափսեներ են մատների անցքերով:
Հարվածելիս հակառակորդին մեծ վնաս հասցնելու համար մարտիկները իրենց ձեռքում սեղմել են այդ «բրոնզե բռունցք»-ը: Ի սկզբանե ծանոթանալով փաստաթղթերին` պատմաբանները ենթադրել են, որ խոսքը մեկ այլ զենքի մասին է, որը կոչվում է «ցեստուս»: Բայց 1923 թվականի պեղումները հերքել են այդ վարկածը, քանի որ հայտնաբերվել են բրոնզե կաստետներ (երկու օրինակ), որոնց տեսքը լիովին համընկել է պատմական փաստաթղթերում նկարագրված զենքի հետ: Միջնադարի պատմագրության մեջ կաստետների գոյության մասին ոչինչ գրված չէ (փաստաթղթեր և իրեր բացակայում են): Ակնհայտ է, որ զենքի այդ տեսակը երկար ժամանակ մոռացված է եղել, և հիշվել է միայն 15-17-րդ դարերում: Այդ դարերում նավաստիները օգտագործել են կաստետի նման ինչ որ զենք, երբ ստիպված են եղել պաշտպանել իրենց նավը: Մոտավորապես նույն ժամանակահատվածում, կաստետները տարածվել են ողջ Արևելյան Ասիայով: Դրանք եղել են տարատեսակ մատանիներ և այլ նմանատիպ հարմարանքներ: Ժամանակի ընթացքում ամբողջ աշխարհում են սկսել օգտագործել կաստետներ: Մեր օրերում դրանց օգտագործումը արգելված են աշխարհի շատ երկրներում, բայց նույնիսկ այդ արգելքին, այն բավականին տարածված զենք է փողոցային կռիվներում:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
