Ո՞վ պոկեց Սֆինքսի քիթը. մի՞թե Նապոլեոնը

Մենք գիտենք, որ...

Սֆինքսի արձանի քիթը պոկել է Նապոլեոնը: Ավելի ճիշտ՝ 1798 թվականին Նապոլեոնի՝ թուրքերի դեմ մղած ճակատամարտի ժամանակ հրանոթի գունդը կպել է քթին և պոկել այն:

Իրականում այդպես չէ:

Ճշգրիտ փաստել, թե ինչից է պոկվել Սֆինքսի քիթը, անհնար է, բայց կարելի է հաստատ փաստել, որ դրա հեղինակը Նապոլեոնը չի եղել, քանի որ դանիացի ճանապարհորդ Նորդենի կողմից 1737 թվականին արված գծանկարում Սֆինքսը արդեն առանց քթի է եղել: Չնայած դրան, հիմա էլ եգիպտացի էքսկուրսավարները պատմում են զբոսաշրջիկներին , որ Սֆինքսի քիթը պոկել է Նապոլեոնը, տեղափոխել Փարիզ, և ներկայումս էլ այն պահպանվում է Լուվրի թանգարանում:

Գիզայի Մեծ Սֆինքսը (արաբերեն՝ բառացի «սարսափի հայր», հունարեն՝ բառացի «խեղդող») երկրի վրա պահպանված թերևս ամենահին ժայռաքանդակն է և գտնվում է Գիզայում՝ Նեղոս գետի արևմտյան ափին: Այն քանդակված է միակտոր կրաքարե ժայռաբեկորից և իրենից ներկայացնում  է ավազների վրա պառկած մարդու գլխով առյուծ՝ սֆինքս: Ընդունված է համարել, որ նրա դեմքը նմանեցված է Քեֆրեն փարավոնի (մ.թ.ա. մոտ 2575–2465 թթ.) դեմքին և գտնվում է վերջինիս բուրգից ոչ հեռու: Արձանի երկարությունը 72 մետր է, բարձրությունը՝ 20 մետր, կզակից մինչև գլխի գագաթը՝ 9 մետր, պոկված քիթը ունեցել է 1.5 մետր լայնություն: Առջևի թաթերի միջև ժամանակին եղել է ոչ մեծ սրբատեղի: Մեծ Սֆինքսի դեմքն ուղղված է դեպի Նեղոսն ու ծագող արևի կողմը: Սֆինքսը համարվում է իր շուրջը թաղված բոլոր փարավոնների հավերժական հանգիստը հսկող պահապան: Հռոմեացի պատմիչ Պլինոս Ավագը Մեծ Սֆինքսին նկարագրել է որպես հրեշ: Իր գոյության ընթացքում Մեծ Սֆինքսը մինչև ուսերը թաղված է եղել ավազի մեջ: Այն ավազից դուրս բերելու փորձեր արվել են նաև հնագույն ժամանակներում, բայց նրա ողջ կրծքավանդակը ավազից մաքրել հաջողվել է միայն իտալացիներին՝ 1917 թվականին, իսկ հազարամյա ավազածածկից արձանն ամբողջությամբ ազատվել է 1925 թվականին:

Մեծ Սֆինքսի քթի բացակայությունը կարելի է բացատրել ինչպես քարի բնական քայքայումով (քամու և խոնավության բազմադարյա ազդեցությամբ), այնպես էլ մարդկաին գործոնի ազդեցությամբ, բայց ճշգրիտ ինչ–որ բան ասել անհնար է: Գոյություն ունեցող մի լեգենդը, ինչպես նշեցինք, Նապոլեոնի անվան հետ է կախված: Մեկ այլ վարկածով, Նապոլեոնի փոխարեն նշվում են անգլիացիները կամ մամլուքները: Ըստ միջնադարի արաբ պատմիչ Ալ–Մաքրիզիի, 1378 թվականին սուֆիզմի ֆանատ Մուհամեդ Սաիդ Ալ–Դահը, տեսնելով իրենց բերքի առատության հույսով Սֆինքսին բարիքներ բերող ֆելլահներին, լցվել է զայրույթով և պոկել կուռքի քիթը, որի համար ամբոխը նրան հաշվեհարդարի է ենթարկել: Ի դեպ, Սֆինքսը ոչ միայն առանց քթի է, այլ նաև առանց դնովի և ծիսակարգային նշանակություն ունեցող մորուքի: Այդ մորուքի որոշ հատվածներ կարելի է տեսնել Անգլիայի և Կահիրեի եգիպտական թանգարաններում:

Նապոլեոնը ոչ միայն Սֆինքսի քիթը չի գողացել, այլ նույնիսկ մեծ գործ է արել Եգիպտոսի համար: Իր 55 հազարանոց բանակով արշավելով Եգիպտոս՝ նա նպատակ է ունեցել կտրել անգլիացիների կապը Հնդկաստանի հետ: Բանակից զատ Նապոլեոնը իր հետ Եգիպտոս էր բերել 155 հոգանոց գիտնականների խումբ: Սա առաջին մասնագիտական հնէաբանական արշավախումբն է, որը հետազոտել է Եգիպտոսը: Անգամ այն ժամանակ, երբ Նապոլեոնն արդեն գահին չէր, արշավախումբը շարունակում էր աշխատել: Դրա արդյունքը եղավ «Եգիպտոսի նկարագրություն» աշխատությունը, որը ուներ երկրի առաջին ճշգրիտ քարտեզը և պարունակում էր այլ կարևոր տվյալներ: 

Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը