Ոչ ակնհայտ արտահանումներ. Ի՞նչ կարող է վաճառել Հայաստանը

Հայաստանն այժմ դիվերսիֆիկացնում է իր արտահանումը վերաուղղորդելով այն դեպի ԵՄ շուկաներ։ Սակայն, երկիրն ունի եկամտի այնպիսի ոչ ակնհայտ աղբյուրներ, որոնք կարող են մարտահրավեր նետել նրա ձևավորված արտահանման դիրքերին։ Փորձենք պարզել, թե որտե՞ղ է Հայաստանը զրկվում ակնհայտ օգուտներից և ի՞նչն է խանգարում նրան լրացուցիչ դիվիդենտներ ստանալ, գրում է vestikavkaza.ru–ն։

Հայաստանը ավանդաբար ապավինել է հումքին (պղինձ, մոլիբդեն), գյուղատնտեսական արտադրանքին և, վերջերս, տեղեկատվական տեխնոլոգիաների զարգացմանը։ Սակայն, ծառայությունների և այլ նիշային ոլորտները կարող են առաջարկել ավելի բարձր ավելացված արժեք և դիմադրողականություն արտաքին ցնցումների նկատմամբ։

Ոչ ակնհայտ եկամտի աղբյուրներից է Սփյուռքը որպես ենթակառուցվածքային և ներդրումային լծակ: Խոսքը ակնհայտ փոխանցումների և միջոցների մասին չէ, այլ կապերի, փորձագիտության և շուկաների ցանցերի։ Միացյալ Նահանգների, Ֆրանսիայի և Ռուսաստանի հայ համայնքները կարող են Հայաստանին հասանելիություն ապահովել արտասահմանյան ծառայությունների, բաշխման ուղիների և փորձնական նախագծերի հարցում, դարձնելով այդ երկրները տեղական հայկական ապրանքանիշերի առաջին շուկաները։ Որոշ դեպքերում դա ավելի արագ արդյունքներ է տալիս, քան ավանդական պետական ​​ծրագրերը։ 

Հավաստագրում և արտահանման «մաքուր» ստանդարտները ևս թաքնված եկամտի աղբյուրներ են: Հայաստանը կարող է արտադրել կանխատեսելի որակի արտադրանք՝ օրգանական, առանց ԳՄՕ, առանց ծանր մետաղների, հստակ պիտակավորմամբ: Մերձավոր Արևելքի, ԵՄ-ի և ԵԱՏՄ-ի շուկաների համար սա «բոնուս» չէ, այլ պահանջ: Լաբորատորիաներում, աուդիտներում և ստանդարտներում ներդրումները արդարացվում են բարձր գների և կայուն պահանջարկի միջոցով: Օրինակ, տեղական գինեգործարանը կամ չորացրած մրգերի արտադրողը կարող է 20-30%-ով բարձրացնել իր արտահանման գինը հավաստագրումից հետո: Ավելին, այս ռազմավարությունը հնարավորություն է տալիս իրականացնել Մերձավոր Արևելքից, Կենտրոնական Ասիայից և նույնիսկ Աֆրիկայից ապրանքների համար լրացուցիչ տարանցիկ հնարավորություններ մատուցելով հավաստագրման և կենսալաբորատոր վերլուծության ծառայություններ:

Մեկ այլ աղբյուր է լոգիստիկան և տարանցիկ ծառայություններ շուկաների խաչմերուկներում հայտնվելը: Չնայած ցամաքային երկիր լինելուն, Հայաստանը շահույթ է ստանում «միացնող» հոսքերից՝ մաքսային ձևակերպում, պահեստավորում, վերափաթեթավորում, որակի վերահսկողություն, ապահովագրություն և բեռնափոխադրումներ: Սա հատկապես ճիշտ է, երբ խոսքը վերաբերում է տեղափոխման պայմանների նկատմամբ զգայուն ապրանքներին (դեղագործական, էլեկտրոնիկա, փչացող ապրանքներ): Խոսքը դեռևս կառուցվող մայրուղիների մասշտաբի մասին չէ, այլ երաշխավորված պահեստավորման ծառայությունների ավելացված արժեքի մասին: Սա իրականացվում է անուղղակիորեն՝ Գյումրիում կառուցվելիք լոգիստիկ տերմինալի («չոր նավահանգիստ») նախագծի միջոցով։

Ոչ ակնհայտ եկամտի աղբյուրներից է նաև կրթական ծառայությունները թիրախային լսարանի համար: Հայաստանն ունի  մաթեմատիկայի և ճարտարագիտական ուժեղ ​​դպրոցներ, ինչպես նաև զարգացող տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտ, որը հնարավորություն է տալիս եկամուտ ստանալ կրթական ծրագրերից։ Այս բարձր շահույթ բերող, ցածր լոգիստիկա պահանջող ծառայությունները՝ օգտագործելով հայկական հաղորդակցման հմտությունները, հնարավորություն կտա գործընկերություն հաստատել արտասահմանյան համալսարանների և կորպորատիվ կրթական հաստատությունների հետ։

Հեռանկարային է նաև տեխնոլոգիաների արտահանումը և ճարտարագիտությունը: Հայաստանն ունի փորձառություն օպտիկայի, միկրոէլեկտրոնիկայի, նյութագիտության և գյուղատնտեսական տեխնոլոգիաների ոլորտներում։ Գինեգործարանների, ջերմոցային ավտոմատացման, օպտիկայի և տեղական կիրառությունների համար նախատեսված ծրագրային ապահովման որակի կառավարման համակարգերի վաճառքը թույլ կտա երկարաժամկետ պայմանագրեր կնքել, որոնք ավելի քիչ կախված կլինեն սեզոնայնությունից։ 

Մեկ այլ աղբյուր է փոքրածավալ մշակութային և զբոսաշրջային արտադրանքը: Արհեստանոցները, խոհարարական երթուղիները, լուսանկարչական շրջագայությունները և արվեստի վայրերը վաղուց են դարձել ԵՄ երկրների փոքր համայնքների դասական առանձնահատկությունները։ Դրանք արագորեն ընդլայնվում են, ստեղծում աշխատատեղեր և փոքր, բայց հաճախակի վճարումների կայուն հոսք։

Իսկ ի՞նչն է խանգարում Հայաստանին լրացուցիչ դիվիդենտներ ստանալ։ Առաջին հայացքից այս նախագծերը կարող են իրականացվել կարճաժամկետ հեռանկարում, բայց Հայաստանը բախվում է մի քանի զուտ տեխնիկական մարտահրավերների, որոնք տասնամյակներ շարունակ անտեսվել են։

Դրանցից է կարողությունների և առևտրայնացման միջև եղած բացը: Հայաստանն ունի լավ ինժեներներ և գիտնականներ, բայց քիչ թիմեր կան, որոնք կարող են տեխնոլոգիաները փաթեթավորել արտադրանքի մեջ և վաճառել դրանք միջազգային շուկաներում: Այնուամենայնիվ, լավագույնն է երկիր բերել սեփական թիմը, քանի որ դժվար կլինի տեղական մակարդակով մեկին հավաքել: Խնդիրն այն է, որ հայերը հույսը չեն դնում աշխատանքի հայտարարությունների վրա, այլ նախընտրում են աշխատանք փնտրել կապերի միջոցով: 

Առկա է կառավարության, բիզնեսի և սփյուռքի միջև թույլ համակարգում: ԵԱՏՄ-ում, ԵՄ-ում կամ ԱՄՆ-ում սփյուռքի  համագործակցության ներուժը հաճախ շահագործվում է նպատակային ձևով, այլ ոչ թե համակարգված: Այստեղ ևս շատ բան կախված է անձնական կապերից:

Առկա է ծառայությունների ենթակառուցվածքների բացակայություն: Լոգիստիկ ծառայությունները պահանջում են միասնական ստանդարտներ, թվային հարթակներ և թափանցիկ ընթացակարգեր, բայց Հայաստանում ժամանակակից արտադրությունը կարող է համակեցություն ունենալ հնացած գործելակերպի հետ:

Այսպիսոով եզրակացություն. Հայաստանի համար ոչ ակնհայտ դիվիդենտները կայանում են ոչ թե նոր ռեսուրսների որոնման, այլ առկա ակտիվների համակարգված օգտագործման մեջ, Երևանն ունի ոչ միայն հումք և մրգեր, այլ նաև նոր լուծումներ և ծառայություններ արտահանելու ներուժ, և դա պահանջում է ոչ այնքան նոր ռեսուրսներ, որքան պատշաճ համակարգում:

Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը

www.1or.am