Հայաստանի երկաթուղիները մեծ աշխարհաքաղաքականության քամիների և բիզնես շահերի կիզակետում

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 20 Հոկտեմբեր, 2026 11:18

Ռուսաստանը առաջարկել է, որ Հայաստանը վերականգնի երկաթուղու երկու հատված. Երասխից (Երևանից հարավ) մինչև Ադրբեջանի Նախիջևանի ինքնավար մարզի հյուսիսային շրջան (Շարուր) և Շիրակից մինչև Թուրքիայի սահման (Դոգուկափի), հայտարարել է Ռուսաստանի փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկը «Վալդայ» միջազգային քննարկումների ակումբի շրջանակներում, գրում է vpoanalytics.com–ը։ Միևնույն ժամանակ, զարգանում է Ադրբեջանից Հայաստան արտահանման տարանցումը. նախ երկաթուղով, ապա երկաթուղով և/կամ ավտոմոբիլային ճանապարհով, բայց Վրաստանով։ Իսկ Իրանի հետ սահմանի երկայնքով Սյունիքի հարավային մասում գտնվող Մեղրիով և Ագարակով անցնող հայտնի «Զանգեզուրի միջանցքը» (հայտնի է նաև որպես «Միջազգային բարգավաճման երթուղի») դեռևս չի գործում։

Ինչպես պարզաբանել է Օվերչուկը, հայկական կողմի համար հատկապես հետաքրքրություն ներկայացնող հատվածները «գտնվում են «Ռուսական երկաթուղիներ»-ի կոնցեսիայի տակ։ Մոսկվան աջակցում է դրանց վերականգնմանը և պատրաստ է մասնակցել նախագծին երկու ուղղություններով տրանսպորտային կապն ապահովելու համար», և «մոտ ապագայում սպասվում են շատ կարևոր հանդիպումներ, որոնք կառաջ մղեն այդ հարցը»։ Նախկինում Փաշինյանը բազմիցս հայտարարել է, որ հանրապետության կառավարությունը, «առանց Ռուսաստանի օգնությանը սպասելու, հայտարարել է Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ սահմաններ տանող երկաթուղային գծերի վերականգնման սեփական մրցույթների մասին, չնայած այդ հարցերի շուրջ ռուսական կողմի հետ խորհրդակցությունները շարունակվում են»։ Փաշինյանի խոսքով «Ռուսական երկաթուղիներ»-ի հետ կոնցեսիոն պայմանագիրը (2008-2038) հուսահատեցնում է որոշ միջազգային բիզնեսների և խոչընդոտում է Երևանին միանալ ի հայտ եկող տարածաշրջանային տարանցիկ երթուղիներին։ Փաշինյանը նաև հայտարարել է կոնցեսիոն պայմանագրի դադարեցման իրավական հիմքերի մասին, բայց նախընտրել է կոնցեսիայի փոխանցումը այնպիսի երրորդ երկրին, որը ընդունելի է և՛ Մոսկվայի, և՛ Երևանի համար։ Համաձայնագրի դադարեցման մասին դեռևս չի հայտարարվել: Երկաթուղու կառավարիչ ընկերության շուրջ բանավեճը, հավանաբար, թաքցնում է ապագա տարանցման համար պայքարը: Փաշինյանի կառավարությունը հույս ունի օգտվել իր թյուրք հարևանների հետ հաղորդակցության բացումից, սակայն օպերատորին փոխելու տնտեսական օգուտները հեռու են պարզ լինելուց, հատկապես, որ Մոսկվան իրավացիորեն մեջբերում է գործող համաձայնագիրը և կատարված ներդրումները: «Ռուսական երկաթուղիներ» և դրա դուստր ձեռնարկություն «Հարավկովկասյան երկաթուղիներ» ընկերության ներդրումները 2008-ից 2025 թվականներին կազմել են մոտավորապես 396 միլիոն դոլար: Հայտարարելով, որ կատարել է իր պարտավորությունները, ռուսական կողմը ակնկալում է հետ ստանալ իր ներդրումները համաձայնագրի դադարեցման կամ վերանայման դեպքում:

Միևնույն ժամանակ, Երևանը, և, ամենայն հավանականությամբ, Վաշինգտոնը, վերոնշյալ «Թրամփի երթուղին» դիտարկում են որպես արտաքին խաղացողների համար միջոց՝ Կովկասի հարավային մասում տարանցիկ զարկերակների նկատմամբ փաստացի արտատարածքային վերահսկողություն ձեռք բերելու համար: Փաշինյանը վերջերս հայտարարել է, որ կառավարությունը «ամեն օր աշխատում է TRIPP նախագիծը գործարկելու ուղղությամբ, որին, ինչպես սպասվում է, կհաջորդի հայ-թուրքական սահմանի բացումը և Հայաստանի, Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև երկաթուղային կապերի վերականգնումը»: Տարբեր միջազգային ֆորումներում «Խաղաղության խաչմերուկի» մասին խոսելով Երևանը հույս ունի մեծացնել հանրապետության տարանցիկ ներուժը, եթե Հյուսիս-Հարավ (Ռուսաստանից մինչև Պարսից ծոց և Հարավային Ասիա) և Արևմուտք-Արևելք (Չինաստանի, Կենտրոնական Ասիայի և Եվրոպայի միջև) սահմանային միջանցքները ենթադրաբար հատվեն իր տարածքում։

Ինչպես ենթադրում են որոշ ռուսական լրատվամիջոցներ, «Փաշինյանի այս կանխատեսումը, ըստ երևույթին, հիմնված է այն ենթադրության վրա, որ TRIPP միջանցքի գործարկմամբ ԱՄՆ-ե նաև վերահսկողություն կհաստատի Իրանի նկատմամբ»։ Սակայն դա քիչ հավանական է հաշվի առնելով Մերձավոր Արևելքում Թրամփի վարչակազմի համար անբարենպաստ զարգացումները, և այն, որ Սպիտակ տունը անօգուտ պատերազմ է սկսել Իրանի դեմ, որը կատաղի դիմադրում է ագրեսորներին։

Ըստ որոշ ենթադրությունների Թրամփի վարչակազմը, ձգտելով վերականգնել իր խաթարված միջազգային հեղինակությունը, պլանավորում է վերսկսել ռազմական գործողությունները տարածաշրջանում։ Միևնույն ժամանակ, ըստ The New York Times-ի, Թրամփը չի ցանկանում վերսկսել ռազմական գործողությունները։

Այս ամենը չի նպաստում Թեհրանի դիրքորոշման մեղմացմանը իր երկրի հյուսիսարևմտյան սահմաններում երթուղու քողի տակ ամերիկյան ռազմական և հետախուզական օբյեկտների հավանական հայտնվելու վերաբերյալ: ՀՀ արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանը փորձել է մեղմել հարևանների մտահոգությունները TRIPP-ի վերաբերյալ Իրան կատարած վերջին աշխատանքային այցի ժամանակ: Դատելով նրա անորոշ դիվանագիտական լեզվից նա, հավանաբար, հաջողության չի հասել: Միևնույն ժամանակ, Թուրքմենստանում Փաշինյանի հետ հանդիպման ժամանակ Իրանի նախագահ Մասուդ Պեզեշկյանը շեշտել է երկկողմ համագործակցության ընդլայնման, փոխադարձ վստահության ամրապնդման և երկու երկրների միջև բոլոր ոլորտներում հարաբերությունների զարգացման անհրաժեշտությունը:

Հատկանշական է այն, որ TRIPP-ի մեկնարկի հիմնական խոչընդոտները չեն գտնվում Հայաստանում կամ Ադրբեջանում, այլ հիմնականում կապված են արտաքին գործոնների հետ, գրել է EurasiaNet-ը: Չնայած շատ խոսակցություններին, Հայաստանի տարածքում շինարարությունը «դեռ չի սկսվել, իսկ նախագծի իրականացման վերաբերյալ տեղեկատվությունը չափազանց սահմանափակ է»: Եթե Մերձավոր Արևելքում ռազմական գործողությունները վերսկսվեն, ապա ապագա երթուղին կարող է դառնալ Իրանի թիրախ, չնայած այն հանգամանքին, որ այն կանցնի երրորդ երկրի տարածքով: TRIPP-ի առաջարկվող մեկնարկից առաջ Իրանը Ադրբեջանին տրամադրել էր Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետություն տանող ամենակարճ տարանցիկ ճանապարհը: Սա որոշակի կախվածություն էր ստեղծել Ադրբեջանի համար իր հարավային հարևանից, որը եթե TRIPP-ը գործարկվի, զգալիորեն կնվազի։

Հնարավոր է նաև, որ Վաշինգտոնը ստիպված լինի առարկայական բանակցություններ վարել Մոսկվայի հետ TRIPP-ին Ռուսաստանի հնարավոր մասնակցության ձևաչափերի վերաբերյալ, և, ինչպես որոշ լրատվամիջոցների հաղորդագրություններ են ենթադրում, հնարավոր են որոշ ոչ ավանդական լուծումներ։ Օրինակ, Անդրկասպյան ձեռնարկատիրական հիմնադրամի ղեկավար Կոնստանտին Սոկոլովը նախկինում նշանակվել էր Հարավային Կովկասում ամերիկյան ֆոնդերի հիմնական օպերատոր։ Նրա բիզնես շահերը վաղուց կապված են Basic Element-ի և ռուս հայտնի գործարար Օլեգ Դերիպասկայի շրջապատի հետ։ 2026 թվականի սեպտեմբերին Սոկոլովի ընկերությունը (Dynamic Frontier Holdings) ավարտել է Հայաստանում Թեղուտի պղնձամոլիբդենային հանքավայրը շահագործող ընկերության 100% բաժնետոմսերի ձեռքբերումը։ VTB բանկը, որը նախկինում ֆինանսավորել էր Դերիպասկայի ընկերությունների կողմից իրականացվող մի քանի նախագծեր, հանքավայրի հիմնական վարկատուն էր։ Հատկանշական է այն, որ «Թրամփի ճանապարհին» ռուսական բիզնեսի հնարավոր անուղղակի ներգրավվածության մասին տեղեկությունները հայտնվել են Ռուսաստանի և Միացյալ Նահանգների միջև խոշոր գործարքի մասին լուրերի ֆոնին, որը քննարկվում է նախկին Ուկրաինական ԽՍՀ-ում զինված հակամարտության կարգավորման բանակցությունների շրջանակներում: