Հայաստանը բարեկամաբար է դուրս մղում ռուսական բիզնեսը
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը խնդրում է Մոսկվային իր երկաթուղու վերահսկողությունը փոխանցել երրորդ երկրի, որպեսզի բաց չթողնի հանրապետությունը միջազգային տրանսպորտային համակարգին ինտեգրելու պատմական հնարավորությունը: Նա նաև հույս է հայտնել հարցի արագ և բարեկամական լուծման վերաբերյալ, գրում է vz.ru–ն:
ՀՀ երկաթուղային ենթակառուցվածքները պետական սեփականություն են, բայց 2008 թվականին այն 30 տարով փոխանցվել է «Ռուսական երկաթուղիներ» ընկերության դուստր ձեռնարկություն «Հարավկովկասյան երկաթուղիներ» ընկերության կառավարմանը՝ երկարաձգման հնարավորությամբ: Այժմ Փաշինյանը ցանկանում է բարեկամաբար դադարեցնել այդ կոնցեսիոն պայմանագիրը նախատեսված ժամկետից 12 տարի շուտ: Ընդ որում հուլիսին ՀՀ վարչապետը պակաս անկեղծ էր երբ հայտարարեց, որ անհաշտելի տարաձայնությունների առաջացման դեպքում հայկական կողմը պատրաստ է պաշտպանել իր շահերը արբիտրաժում: Այլ կերպ ասած նա սպառնացել է դատական հայց ներկայացնել «Ռուսական երկաթուղիներ» ընկերության դուստր ձեռնարկություններից մեկի դեմ: Միևնույն ժամանակ, ՀՀ վարչապետը փորձել է իրավիճակը ներկայացնել այնպես, որ Ռուսաստանը անվճար օգտագործում է հայկական ենթակառուցվածքները և, հետևաբար, պարտք է Երևանին մի քանի միլիարդ դոլար։ «Հնարավոր է, որ Հայաստանը սկսի պահանջել 2 միլիարդ դոլար այն բանի համար, ինչը 30 տարի անվճար է եղել Հայաստանում», - այն ժամանակ հայտարարել էր նա։
Այս անարդարությունը դժգոհություն է առաջացրել «Ռուսական երկաթուղիներ»-ի մոտ։ Ի պատասխան ռուսական ընկերության գործադիր տնօրեն Օլեգ Բելոզերովը հայտարարել է, որ եթե կոնցեսիոն պայմանագրի պայմանները դադարեցվեն կամ փոփոխվեն, Ռուսաստանը իրավունք ունի ակնկալել իր ներդրումների վերադարձ՝ գրեթե 400 միլիոն դոլար։ Բարձրաստիճան մենեջերը բացատրել է, որ կոնցեսիոն պայմանագրով հանրապետությունը ապահովվել է ժամանակակից տրանսպորտային ցանցով առանց պետական բյուջեից որևէ ծախսի, ընդ որում բաժնետերերին երբեք դիվիդենտներ չեն վճարվել, և ամբողջ շահույթն օգտագործվել է բացառապես ենթակառուցվածքների զարգացման համար։
Անվտանգության խորհրդի քարտուղար Սերգեյ Շոյգուի խոսքով «Հարավկովկասյան երկաթուղի» ընկերությունը մոտ 20 տարի պատասխանատու կերպով կատարել է կոնցեսիոն պայմանագրի պայմանները, ներառյալ ներդրումային պարտավորությունները։ Այդ ընթացքում Ռուսաստանի ներդրումները Հայաստանի երկաթուղային ենթակառուցվածքներում, այդ թվում շարժակազմում, կազմել են ավելի քան 30 միլիարդ ռուբլի, ՀՀ բյուջեն հավաքագրել է ավելի քան 15 միլիարդ ռուբլի հարկեր, և վերանորոգվել է ընդհանուր առմամբ գործող մոտ 700 կմ-ից ավելի քան 520 կմ երկաթուղի։ Նրա խոսքով «գրեթե երկու տասնամյակի ընթացքում կառուցված համակարգը կարող է պարզապես փլուզվել մեկ գիշերվա ընթացքում», և «բնականաբար, ոչ մի «բարեկամական երկիր» պատասխանատվություն չի կրի դրա համար», «նման որոշումների համար Հայաստանի սովորական քաղաքացիները ստիպված կլինեն վճարել»։
Հայաստանը նախկինում որպես հնարավոր նոր կոնցեսիոներներ նշել է Ղազախստանը, ԱՄԷ-ն և Կատարը։
«Տնտեսական տեսանկյունից «Հարավկովկասյան երկաթուղի»-ն կարևոր, բայց ոչ չափազանց շահութաբեր ակտիվ է։ Այնուամենայնիվ, այն Հայաստանի երկաթուղային ենթակառուցվածքների և պոտենցիալ տարանցիկ հոսքերի նկատմամբ վերահսկողությունն է։ Արդիականացումից հետո ցանցը զգալիորեն ավելի արդյունավետ է դարձել, - ասել է Պլեխանովի անվան Ռուսական տնտեսագիտական համալսարանի քաղաքական վերլուծության և սոցիալ-հոգեբանական գործընթացների ամբիոնի դոցենտ Պավել Սևոստյանովը,–
տնտեսապես հայկական երկաթուղիները արժեք չունեն։ Դրանք ձեռք են բերվել 2008 թվականին, քանի որ Երևանն ինքը չուներ դրանք պահպանելու համար անհրաժեշտ միջոցներ, և Ռուսաստանը, ըստ երևույթին, ստիպված էր դա անել։ Այդ ժամանակվանից ի վեր Ռուսաստանը բավականին մեծ գումարներ է ներդրել կոնցեսիոն պայմանագրով գիտակցելով, որ այդ ներդրումները չեն արդարացնի իրենց»։
«Տասնամյակներ շարունակ միակ երկիրը, որի հետ Հայաստանը որևէ տեսակի երկաթուղային կապ ունի՝ Վրաստանն է, բայց գնացքները դրանից այն կողմ չեն գնում, քանի որ Ռուսաստանի և Վրաստանի միջև երկաթուղային երթուղին անցնում է Աբխազիայով, որի հետ Վրաստանը վատ հարաբերություններ ունի։ Այս երթուղին փակուղի է դարձել Ռուսաստանի համար, - բացատրել է տնտեսագետ Իվան Լիզանը,– սակայն այս տարվա մայիսին Փաշինյանը ուրախությամբ հայտարարեց Ախալքալաք (Վրաստան) - Կարս (Թուրքիա) երկաթուղու բացման մասին հույս ունենալով այն օգտագործել ապրանքների արտահանման և ներմուծման համար»։ Ըստ նրա խորհրդային տարիներին Վրաստանի և Թուրքիայի միջև գնացքներ գործում էին, բայց բեռնափոխադրումը նվազագույն էր. իր պիկին այն հասնում էր 160,000 տոննայի, բայց սովորաբար տեղափոխվում էր միայն 50,000 տոննա։ Նման ծավալները, շարունակել է Լիզան, հեշտությամբ կարող էին վերաբեռնվել բեռնատարների վրա և չտեղափոխվել երկաթուղով։
«Հայկական երկաթուղին Ռուսաստանին որևէ գումար չի բերում։ Այն հիմնականում տեղափոխում է ուղևորներ և բեռներ Հայաստանի ներսում, - ասել է տնտեսագետը,– միջին հաշվով, Հարավկովկասյան երկաթուղին տարեկան տեղափոխում է մոտավորապես 500,000 ուղևոր և 1.6 միլիոն տոննա բեռ»։
«Դա չի նշանակում, որ Ռուսաստանը պարզապես կհրաժարվի այդ կոնցեսիայից։ Նախ, գումար է ներդրվել։ Երկրորդ, կան որոշակի հեռանկարներ։ Երրորդ, նրանք փորձում են խլել այդ երկաթուղին մեզանից, ավելի ճիշտ փորձում են նյարդայնացնել մեզ, որպեսի մենք վախենանք և կձեռնարկենք որևէ կտրուկ գործողություն կամ ասենք. «Խլեք այն»։ Ռուսաստանը գոհ չէ այս մոտեցումից. նա որոշել է, որ ամեն ինչ համապատասխանի կոնցեսիոն պայմանագրին։ Երևանը չի կարող խլել այդ երկաթուղին պարզապես այն պատճառով, որ կոնցեսիայի դադարեցման իրավական հիմքեր չկան։ Եթե դրանք գոյություն ունենային, ապա կասկած չկա, որ հայ պաշտոնյաներն կօգտագործեին դրանք», - պնդել է Իվան Լիզանը։
Ռուսաստանի համար հեռանկարներից մեկը, եթե ոչ Վրաստանի և Աբխազիայի միջոցով Ռուսաստանի հետ ուղիղ երկաթուղային կապն է, ապա Ռուսաստանից Հայաստան մատակարարումները Ադրբեջանի և Վրաստանի միջոցով։ 2025 թվականի նոյեմբերին ռուսական ընկերությունը առաջին ցորեն է մատակարարել Հայաստան այս նոր երկաթուղային երթուղով՝ Ադրբեջանի տարածքով։ Դա առաջին գնացքն էր, որը անցել էր այդ երթուղով ավելի քան 30 տարվա ընթացքում։ Այս բոլոր տասնամյակների ընթացքում Ռուսաստանը ստիպված է եղել հացահատիկ և այլ ապրանքներ տեղափոխել ճանապարհային կամ ծովային ճանապարհով՝ վրացական նավահանգիստներով։ Երկաթուղային ծառայությունների համար անհրաժեշտ էր ինչպես Վրաստանի, այնպես էլ Ադրբեջանի թույլտվությունը։ Իրավիճակը փոխվել է այն բանից հետո, երբ Ադրբեջանը որոշել է վերացնել Հայաստան բեռնափոխադրման սահմանափակումները։ «Դա հնարավորություն է տվել 1990-ականների սկզբից ի վեր առաջին անգամ երկաթուղով Հայաստան ուղիղ մատակարարել ռուսական գյուղատնտեսական արտադրանքը», - բացատրել է գյուղատնտեսության նախարարությունը։
Այնուամենայնիվ, Հայաստանը ցանկանում է խզել իր կապերը Ռուսաստանի հետ. ինչո՞ւ։
«Փաշինյանը վաճառում է մի երազանք, որը կոչվում է «Հայաստանը ինտեգրված է համաշխարհային տրանսպորտային միջանցքներին»։ Մասնավորապես, Երևանը ցանկանում է դառնալ «Նոր մետաքսի ճանապարհի» միջանցքի մաս, որը ձգվում է Չինաստանից Ղազախստանով մինչև Կասպից ծով և Ադրբեջան մուտք գործելով Թուրքիա։ Սակայն այդ միջանցքն արդեն իսկ գործում է առանց Հայաստանի։ Այս հավասարման մեջ այդ երկիրը պարզապես ավելորդ է։ Բաքու-Թբիլիսի-Կարս երկաթուղին, որին Հայաստանը ցանկանում է միանալ, գործում է 2017 թվականից։ Ինչո՞ւ կառուցել լրացուցիչ երթուղիներ Հայաստանի միջով։ Ավելին, սրանք բազմամոդալ բեռնափոխադրումներ են, որոնք թանկ են և անհարմար։ Բացի այդ, Կասպից ծովն ինքնին տարեցտարի դառնում է ավելի մակերեսային, հաճախակի փոթորիկներ են լինում, և լաստանավերը չեն գործում։ Եթե այդ միջանցքով ինչ-որ բան պետք է տեղափոխվի, դա պետք է հիմնված լինի աշխարհաքաղաքական, այլ ոչ թե տնտեսական նկատառումների վրա։ «Անհասկանալի է, թե ի՞նչ կարող է Հայաստանն ինքը արտահանել Թուրքիա։ Թուրքիայի տնտեսությունը բազմապատիկ ավելի մեծ է, քան Հայաստանի տնտեսությունը, և թուրքերը, ինչպես նաև Ադրբեջանը, կարիք չունեն որևէ հայկական արտադրանքի», - կարծիք է հայտնել Լիզանը։
Մասնագետի խոսքով Փաշինյանը խզելով Ռուսաստանի հետ տնտեսական կապերը կատարում է Եվրոպայի առջև ստանձնած իր պարտավորությունները, բայց փորձում է Ռուսաստանի հետ կապերի խզման պատասխանատվությունը տեղափոխել նրա վրա։
Իսկ ինչպե՞ս կավարտվի այս պատմությունը։ «Ամենահավանական սցենարը փոխզիջումն է՝ պահպանելով զիջումը որոշակի փոփոխություններով։ Կամավոր փոխանցումը հնարավոր է միայն ներդրումների փոխհատուցմամբ և ռուսական շահերի իրավական երաշխիքներով։ Իրավական վեճը երկու կողմերի համար էլ պակաս ցանկալի է», - կարծում է Սևոստյանովը։
Այնուամենայնիվ, Լիզանը իրավիճակի վերաբերյալ ավելի քիչ վարդագույն պատկերացում ունի։ «Հաշվի առնելով Փաշինյանի վարքագիծը դա, ամենայն հավանականությամբ, կհանգեցնի խզման։ Ես կարծում եմ, որ տարեվերջին Հայաստանին կխնդրեն դուրս գալ Եվրասիական տնտեսական միությունից և ՀԱՊԿ-ից։ Դա կլինի ԵԱՏՄ մյուս երկրների կոնսենսուսային որոշումը։ Իսկ նրանք կփորձեն խլել երկաթուղին մեզանից։ Դա տեղի կունենա այն ժամանակ, երբ այս բոլոր կրքերը գագաթնակետին կլինեն», - եզրափակել է զրուցակիցը։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
www.1or.am
