Ադրբեջան – Հայաստան. Բաքուն պլանավորում է վերաձևավորել Կովկասի էներգետիկ քարտեզը
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Հարավային Անդրկովկասում գտնվող հայտնի «Խաղաղության և բարգավաճման Թրամփի միջանցքը» (TRIPP) նախատեսված է տարածաշրջանի ողջ տրանսպորտային և էներգետիկ ենթակառուցվածքների վրա արտաքին վերահսկողություն հաստատելու համար: Սա կրկին տեսնելու համար բավական է ուշադիր նայել Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի հարցազրույցը տեղական հեռուստատեսությանը Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետություն աշխատանքային այցի ժամանակ, որտեղ 2025 թվականի վերջից ի վեր ընթանում է 194.2 կիլոմետրանոց երկաթուղային ցանցի լայնածավալ արդիականացումը, ներառյալ նոր հատվածների կառուցումը, այդ թվում Օրդուբադից մինչև Հայաստանի Սյունիքի մարզի հետ սահմանը, գրում է fondsk.ru–ն: Հայտարարված նպատակն է ինքնավար մարզի երկաթուղիների տարանցիկ հզորությունը ներկայիս 1.5 միլիոն տոննայից հասցնել 15 միլիոն տոննայի մինչև Շիրակ, ոչ միայն Թուրքիայի, այլ նաև Ջուլֆայի միջոցով Իրանի հետ կապ հաստատելու նպատակով:
Այսպիսով, ըստ Ադրբեջանի ղեկավարի, Բաքուն արդեն «պատրաստի նախագիծ ունի Ադրբեջանի մայրցամաքից դեպի Նախիջևան էլեկտրահաղորդման գծեր անցկացնելու համար, և դա Հայաստանի տարածքով: Ջաբրայիլի շրջանում կառուցվել է շատ մեծ ենթակայան: Դրա հիմնական գործառույթը էլեկտրաէներգիայի փոխանցումն է... Այն կառուցվել է ոչ թե ներքին էլեկտրամատակարարման, այլ մեծ ծավալի էներգիայի փոխանցման համար: Այն պատրաստ է: Այն կառուցվել է հատուկ Զանգեզուրի էլեկտրահաղորդման միջանցքի համար:
Ալիևը շարունակել է. «Մեր մասնագետների կողմից Հայաստանում անցկացված վերլուծության արդյունքում նույնիսկ որոշվել են էլեկտրասյուների տեղադրման ճշգրիտ վայրերը: Հուսով եմ, որ հայկական կողմը չի հետաձգի այս հարցը: Որովհետև նրանք կարող են ամենաշատը դրա կարիքը ունենալ, հաշվի առնելով, որ այսօր նրանց հիմնական էներգիայի աղբյուրը ատոմակայանն է, որի կառավարումը նրանց ձեռքում չէ: Սա առաջին հերթին: Երկրորդ, այդ կայանը հնացած է և վտանգ է ներկայացնում ամբողջ տարածաշրջանի համար», ինչպես Բաքուն և Անկարան բազմիցս հայտարարել են տարբեր միջազգային ֆորումներում»։ Ռուսաստանին ուղղակի հղումը ակնհայտ է, բայց Ալիևը ինչ-որ կերպ մոռանում է ԱԷՄԳ փորձագետների վերջին եզրակացությունը, որի համաձայն՝ «Հայկական ԱԷԿ-ը շարունակում է ակտիվորեն համագործակցել միջազգային կազմակերպությունների հետ՝ կայանի անխափան, անվտանգ և արդյունավետ գործունեությունն ապահովելու համար»։
«Այդ կայանի կյանքի երկարաձգումը չի կարող անվերջանալի գործընթաց լինել. վաղ թե ուշ այն պետք է փակվի։ Բնականաբար, եթե այն փակվի, Հայաստանը կընկղմվի լիակատար էներգետիկ ճգնաժամի մեջ։ Հետևաբար, ինչպես ասում են, լրացուցիչ աղբյուր ունենալը միայն օգտակար կարող է լինել», - շարունակել է Ալիևը: «ԱԷԿ-ի շահագործման երկարաձգման և ավարտման ժամկետները սահմանված են մեր առջև կնքված միջազգային համաձայնագրերով, և այստեղ ոչ մի նոր բան չկա», - պատասխանել է ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հավելելով, որ ԱԷԿ-ի ապագան չի բացառում Հայաստանի և Ադրբեջանի, ինչպես նաև այլ հարևան երկրների միջև էլեկտրաէներգիայի փոխադարձ առևտրի հնարավորությունը: Միևնույն ժամանակ, քաղաքագետ Վահե Դավթյանը իրավացիորեն նշել է ՀՀ ղեկավարության որոշ հայտարարությունների հակասական բնույթը, որոնք վկայում են Հայաստանում «խաղաղ ատոմի» վերաբերյալ հետևողական քաղաքականության բացակայության մասին, «ինչը լավ պատրվակ է ծառայում Բաքվի էներգետիկ էքսպանսիոնիստական հռետորաբանության համար»:
Հիշեցնենք նաև, որ ռուսական կողմը բազմիցս է առաջարկել Հայկական ԱԷԿ-ի շահագործումը մինչև 2036 թվականը երկարաձգել, եթե ռուսական միջուկային կորպորացիան ստանա պայմանագրային աշխատանքների առնվազն 70%-ը (ըստ Դավթյանի գործող էներգաբլոկի շահագործումը կարող է երկարաձգվել ևս 10 տարով, եթե Երևանը վարի ճիշտ էներգետիկ քաղաքականություն և դիվանագիտություն): Սակայն Փաշինյանի կառավարության արևմտամետ կուրսը ենթադրում է համագործակցություն եվրոպացիների և ամերիկացիների հետ, որոնք... ակտիվորեն խթանում է պոտենցիալ վտանգավոր և ԱՄՆ-ում չփորձարկված «փոքր մոդուլային ռեակտորի» տեխնոլոգիան: 2026 թվականի փետրվարին փոխնախագահ Ջ.Դ. Վենսը հայտարարել էր «123 համաձայնագրի» շրջանակներում Հայաստանի ատոմային էներգետիկայի ոլորտում 9 միլիարդ դոլարի ներդրումների մասին, բայց դրա գործնական իրականացման հեռանկարները անորոշ են։
ՀՀ կառավարության պաշտոնական տվյալների համաձայն երկիրը էլեկտրաէներգիայի պակաս չի զգում զգալի բնական աղետների բացակայության դեպքում: Միևնույն ժամանակ, արհեստական բանականության զարգացման ծրագրերի շրջանակներում փոքր հանրապետությունում խոշոր տվյալների կենտրոնների տեղակայումը ենթադրում է էներգիայի սպառման զգալի աճ, որի մինչև մեկ երրորդը ներկայումս ապահովվում է Մեծամորի ատոմակայանի կողմից: Փաշինյանի խոսքով էներգետիկ հզորությունների զարգացումը դառնում է «հատկապես արդիական հաշվի առնելով Հայաստանում նոր տվյալների կենտրոններ կառուցելու ծրագրերը, այդ թվում արհեստական բանականության գործարաններ», ինչը պահանջում է ներքին էներգետիկ ռեսուրսների, այդ թվում՝ արևային էներգիայի և էներգիայի կուտակման համակարգերի առավել արդյունավետ օգտագործում:
Հիշեցնենք, որ Հայկական Ատոմային Էլեկտրակայանի (ՀԱԷԿ) առաջին էներգաբլոկը շահագործման է հանձնվել 1976 թվականի դեկտեմբերին, իսկ երկրորդը 1980 թվականի հունվարին։ Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժից (1988 թվականի դեկտեմբեր) մի քանի ամիս անց կայանը փակվել էր հանրության և տնտեսական ակտիվիստների մտահոգությունների ֆոնին։ Ռուսաստանի օգնությամբ երկրորդ էներգաբլոկը վերագործարկվել է 1995 թվականի նոյեմբերին, և դրա հզորությունը շուտով մեծացել է։
2023 թվականի դեկտեմբերին «Ռոսատոմ Սերվիս»-ը («Ռոսատոմ»-ի դուստր ձեռնարկություն) և «Հայկական Ատոմային Էլեկտրակայան» ՓԲԸ-ն շրջանակային պայմանագիր են ստորագրելն կայանի շահագործման ժամկետը մինչև 2036 թվականը կրկին երկարաձգելու նպատակով գիտական և տեխնիկական միջոցառումների ամբողջություն իրականացնելու համար։ Սկսվել են նաև համատեղ աշխատանքների երկրորդ փուլը, որը նախատեսված էր տևել մինչև 2027 թվականի կեսերը։ Այդ աշխատանքները ներառում են կայանի սառեցման համակարգերի փոխարինում։ Ինչպես նշվեց վերևում, Մոսկվան պատրաստ է շարունակել համագործակցությունը. ըստ Ռուսաստանի փոխվարչապետ Օվերչուկի, ատոմակայանը կգործի մինչև 2026 թվականի աշունը, «սակայն ավարտվում են նախապատրաստական աշխատանքները մինչև 2031 թվականի աշունը դրա երկարաձգման համար», իսկ հետագա ժամանակահատվածի համար, ինչպես նշվեց վերևում, «պետք է բավարարվեն որոշակի պայմաններ: Ներկայումս, որպես Հայաստանի եվրոպական զարգացման վեկտորի մաս, երկարաձգման պայմանագրային աշխատանքների մեծ մասը շնորհվում է եվրոպացի կապալառուներին, որոնք չունեն սեյսմիկ վտանգավոր գոտիներում աշխատելու փորձ»:
Ըստ «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության պատգամավոր Արման Էգոյանի, Հայաստանը բանակցություններ է վարում նոր ատոմակայանի կառուցման շուրջ և, ինչպես տեսնում ենք, կանխավճարներ է կատարում իր ամերիկացի գործընկերներին: Ի դեպ, հետաքրքիր է տեսնել, թե արդյո՞ք Ալիևը դեմ կլինի Հայաստանում ամերիկյան տեխնոլոգիաներով միջուկային ռեակտորի կառուցմանը այնքան հետևողականորեն, որքան դա արել է Մեծամորի ատոմակայանի դեպքում: Ըստ «Արմենպրես»-ի, նոր ատոմակայանի կառուցման վերաբերյալ բանակցություններ են ընթանում հինգ երկրների՝ ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի, Չինաստանի, Ռուսաստանի և Հարավային Կորեայի հետ: «Հայաստանի ատոմային էներգետիկայի ոլորտն արդեն դարձել է տարբեր արտաքին խաղացողների մրցակցության ոլորտներից մեկը», - նշել է ԱՌԿԱ բիզնես գործակալությունը: Ձգտելով օգտվել ի հայտ եկող «աշխարհաքաղաքական պատուհանից» և ռուս-հայական հարաբերություններում աճող օտարացումից Ալիևը Երևանին առաջարկում է ենթակառուցվածքային մոդել, որը օբյեկտիվորեն կնվազեցնի Ռուսաստանի ներկայության բացառիկությունը միաժամանակ Ադրբեջանին դարձնելով ապագա տարածաշրջանային էներգետիկ համակարգի հիմնական մասնակից... Մինչդեռ այսօր Հայաստանի էներգետիկ կապերի զգալի մասը պատմականորեն կապված է Ռուսաստանի հետ՝ գազի մատակարարումներից մինչև «Ռոսատոմի» մասնակցությունը ատոմային արդյունաբերությանը: Ալիևի առաջարկած մոդելը ստեղծում է լրացուցիչ առանցք՝ Ադրբեջան-Հայաստան-Նախիջևան-Թուրքիա-Եվրոպա, և այդ ամենը ամերիկյան TRIPP-ի քաղաքական հովանոցի ներքո:
Կիրականանա՞ այս գաղափարը: Կասկածելի է, քանի որ Բաքուն ներկայումս չունի Հայաստան կայուն էլեկտրաէներգիայի հոսք ապահովելու կարողություն: Այնուամենայնիվ, միտումն ինքնին բավականին ցուցիչ է:
Այստեղ չպետք է մոռանալ այն, որ Եվրոպական Միության 2025 թվականի դեկտեմբերին Տաշքենդում ստորագրված փաստաթղթի համաձայն Հայաստանի էներգետիկ անվտանգությունն ու դիվերսիֆիկացիան ամրապնդելու համար 500 միլիոն եվրո 1 հատկացվելու: Այդ համաձայնագրի համաձայն Հայաստանը աջակցություն կստանա «Կովկասյան էլեկտրահաղորդման ցանց» նախագծի միջոցով էներգետիկ ենթակառուցվածքները բարելավելու, էներգետիկ անվտանգությունն ու դիվերսիֆիկացիան ամրապնդելու և արտաքին խաղացողներից կախվածությունը նվազեցնելու համար: Բրյուսելը համագործակցում է գերմանական զարգացման բանկի՝ KfW-ի հետ այդ ոլորտում: Ըստ էության, սա ենթադրում է Հայաստանի, Վրաստանի և Թուրքիայի էներգետիկ համակարգերի համաժամեցում:
Ադրբեջանում միջուկային էներգիայի զարգացման հեռանկարները քննարկվում են բավականին երկար ժամանակ: Ադրբեջանի էներգետիկայի նախարար Փարվիզ Շահբազովը հայտարարել է միջուկային էներգիան զարգացնելու մտադրության մասին, որը նախատեսվում է դառնալ երկրի էներգետիկ հաշվեկշռի բաղադրիչ՝ էլեկտրաէներգիայի պահանջարկի աճի հետ մեկտեղ:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
