Հայաստան – Ադրբեջան. Կլինի՞ արդյոք անկլավների փոխանակում. Խորհրդային քարտեզագրության զոհերի և Նիկոլի կառավարության «խաղաղության օրակարգի» մասին

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 9 Մայիս, 2026 10:22

Վերջերս Հայաստանում և Ադրբեջանում անկլավների թեման մղվել է երկրորդ պլան, բայց կասկած չկա, որ հունիսյան խորհրդարանական ընտրություններից հետո սահմանազատման հարցը, անկասկած, կվերադառնա առաջին պլան։ Օրինակ, քաղաքագետ Արթուր Խաչիկյանն է ներկայացրել հարևանների օգտին տարածքային զիջումների հավանական սցենար սկսած Տիգրանաշենի (Քարքլի) անկլավի անխուսափելի հանձնումից, «որը կկտրի Հյուսիս-Հարավ ռազմավարական ճանապարհը», գրում է vpoanalytics.com–ը։

Եվ, կարծես, սա այն ուղղությունն է, որով ընթանում են իրադարձությունները։ Փաշինյանի և նրա մարդկանց «խաղաղապահ» կոչերի ներքո, Տիգրանաշեն գյուղը լքված և անորոշ վիճակում գտնվող տպավորություն է թողնում։ Գյուղը, որով անցնում է Արարատյան հովիտը Վայքի և Սյունիքի հետ կապող ռազմավարական ճանապարհը, ունի մոտ 40 տուն, սակայն դրանց զգալի մասը կամ դատարկ է, կամ բնակեցված է տարեց մարդկանցով։

Բաքվի տվյալներով Քյարքին գտնվում է Հայաստանի Արարատի մարզում՝ Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Սադարակի շրջանի Ադրբեջանի իրավասության տակ գտնվող տարածքում։ «Խորհրդային շրջանում Նախիջևանի տարածքի 657 քառակուսի կիլոմետրը անօրինական կերպով փոխանցվել է Հայաստանին»։ Պնդվում է, որ 1929 թվականի փետրվարի 18-ին Անդրկովկասի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության Կենտրոնական գործադիր կոմիտեի հրամանագրով Նախիջևանի շրջանի 10 գյուղեր փոխանցվել են Հայաստանին, ենթադրաբար կոպտորեն խախտելով 1921 թվականի մարտի 16-ի Մոսկվայի և 1921 թվականի հոկտեմբերի 13-ի Կարսի պայմանագրերի պայմանները: 1930 թվականին Հայաստանին են միացվել ևս երեք գյուղ՝ Լեխվազը, Աստազուրը և Ալդարան, ինչպես նաև Քյարքին: Ադրբեջանի Կենտրոնական գործադիր կոմիտեի 1938 թվականի մայիսի 5-ի որոշմամբ այս գյուղի շրջակա հողերի զգալի մասը փոխանցվել է Հայաստանին, ինչը հանգեցրեց Քյարքիի լիակատար մեկուսացմանը Նախիջևանի ԻԽՍՀ-ից։

Միևնույն ժամանակ, ըստ նախկին մարդու իրավունքների պաշտպան Արման Թաթոյանի հրապարակած քարտեզների «գյուղը երբեք չի ունեցել անկլավի կարգավիճակ և մաս է կազմել ոչ միայն Հայաստանի Առաջին Հանրապետության, այլ նաև Խորհրդային Հայաստանի»: «Տարիներ շարունակ գյուղը բաժանված է եղել երկու մասի՝ թուրքական Ջաֆարլու դինաստիայի անդամների վերաբնակեցման պատճառով, և վերանվանվել է Ջաֆարլու և Գյունուտ։ Օրինակ 1926 թվականի քարտեզներով այն Խորհրդային Հայաստանի մաս է... Նույնը վերաբերում է նաև Տավուշի այնպիսի պատմական հայկական գյուղերին, ինչպիսին է Ոսկեպարը, որը 1918-1920 թվականներին և խորհրդային տարիներին Իջևանի նահանգի Բարանայի շրջանի մաս էր կազմում։ Պատմական փաստերի աղավաղումը, սահմանամերձ բնակիչների իրավունքների և անվտանգության ակնհայտ անտեսումը, պատմությունից քաղված դասերը և ակնհայտորեն ոչ պրոֆեսիոնալ մեկնաբանությունները տասնամյակներ շարունակ զրկել են մեզ մեր քաղաքացիների իրավունքներն ու շահերը պաշտպանելու իրավական հիմքից՝ վտանգելով մեր երկրի անվտանգությունը»,– ասում է Թաթոյանը։

Այն հարցին, թե երբ են առաջացել այս կամ այն անկլավները, կամ ինչ փաստաթղթերի հիման վրա, վերջնական պատասխան չկա։ Ամենայն հավանականությամբ, դրանք ձևավորվել են ինքնաբուխ հիմնվելով այս կամ այն շրջանների բնակչության էթնիկ և կրոնական կազմի և նրանց տնտեսական գործունեության առանձնահատկությունների վրա։ «Մինչև 1936 թվականը խորհրդային քարտեզների վրա Հայաստանի տարածքում ադրբեջանական անկլավներ գոյություն չունեին, - պնդում է հայտնի հայ քարտեզագիր Ռուբեն Գալչյանը,– միայն 1936 թվականին է հրապարակվել Անդրկովկասի պաշտոնական քարտեզը, որը ցույց է տալիս առաջին երկու ադրբեջանական անկլավները Հայաստանի Տավուշի մարզում, և մեկ այլ նման տարածք ներկայիս Արարատի մարզի Տիգրանաշենը, քարտեզագրվել է 1939 թվականին»։ Սակայն մեկ տարի անց հրապարակված մեկ այլ խորհրդային քարտեզում նշված են բոլոր անկլավները, բացառությամբ Քյարքիի։ 1940-ականների վերջին, ավելի ուշ, ղեկավարությունը... Հայկական ԽՍՀ-ին առաջարկել էր Բաքվի էքսկլավը միացնել Հայաստանին Սևանա լճի հարավարևելյան ափին գտնվող Զոդ գյուղից արևելք գտնվող ավելի մեծ տարածքի դիմաց: Սակայն Բաքուն չուներ Երևանից 60 կմ հեռավորության վրա գտնվող այդ ադրբեջանական էքսկլավը վերացնելու ծրագրեր և չընդունեց փոխանակման առաջարկները։

Սակայն նույն հարցը՝ երկու հարևան «եղբայրական» հանրապետությունների միջև ավելի լայն սահմանազատման համատեքստում, Խրուշչովին ուղղված երկար նամակում բարձրացրել է Հայկական ԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ և ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանը 1962 թվականին, որին եղել էր կարճ պատասխան «Ժամանակը կգա» ...

1980-ականների և 1990-ականների սահմանագծին ղարաբաղյան հակամարտության սրման բնական հետևանքը զինված բախումներ էին Հայկական և Ադրբեջանական ԽՍՀ-ների միջև ամբողջ սահմանի երկայնքով: Քյարքիի բնակիչները տեղափոխվեցին հարակից տարածք, որտեղ նրանց համար կառուցվեց Ենի Քյարքի գյուղը: 1992 թվականի օգոստոսին նորաստեղծ ադրբեջանական բանակի ստորաբաժանումները գրավեցին Հայաստանի Կրասնոսելսկի շրջանի Արծվաշեն (Բաշքենդ) անկլավը, որը Փաշինյանի կառավարությունը հույս ունի վերադարձնել անկլավների հիպոթետիկ փոխանակման շրջանակներում (չնայած քիչ հավանական է, որ նախկին բնակիչներից որևէ մեկը կամ նրանց ժառանգները կվերադառնան): Գալչյանի խոսքով «հարցի ամենատրամաբանական լուծումը կլինի «Արծվաշենի հայկական անկլավը ադրբեջանականով փոխարինելը»։ Հակառակ դեպքում, եթե կողմերը վերադարձնեն իրենց անկլավները, կառաջանան մուտքի հետ կապված մի շարք խնդիրներ, որոնք լի կլինեն բախումներով, որի դեպքում էլ Բաքուն, ամենայն հավանականությամբ, կգործի ուժի կամ դրա օգտագործման ուղղակի սպառնալիքի դիրքերից։

Տիգրանաշենի բնակիչների ամենահրատապ խնդիրներից մեկը կրթությունն է։

Երիտասարդների արտագաղթի հետևանքով տեղական դպրոցում ներկայումս սովորում է ընդամենը չորս երեխա։ Գործող կանոնակարգի համաձայն դպրոցները, որոնք չեն համապատասխանում ընդունելության նվազագույն պահանջներին, կփակվեն, և տեղական դպրոցը կհետևի նույն օրինակին 2026 թվականի սեպտեմբերի 1-ին։ Ավելին, գյուղացիները ոչ մի աշխատելու տեղ չունեն, ինչը նրանց ստիպում է լքել իրենց տները ապրուստի միջոցներ փնտրելու համար, ինչը «ավելի է սրում ժողովրդագրական իրավիճակը և արագացնում գյուղի լքման գործընթացը»։

Բնակիչները իրենց տների և հողերի նկատմամբ պաշտոնական սեփականության վկայականի բացակայությունն են համարում հիմնական և ամենատագնապալի խնդիրը. շատ դեպքերում պետությունը չի տրամադրում անհրաժեշտ վկայականները, փաստացի զրկելով բնակիչներին իրավական երաշխիքներից և խոչընդոտելով գյուղում զարգացման կամ երկարաժամկետ ներդրումների քննարկումները:
Սեփականության վկայականի բացակայությունը, սոցիալ-տնտեսական դժվարությունները և անվտանգության հետ կապված մտահոգությունները ստեղծում են մի արատավոր շրջան, որից գյուղն այժմ ելք չի տեսնում: Թվում է, թե Տիգրանաշենը պատրաստվում է, այսպես թե այնպես, հանձնվել հարևաններին, եթե հունիսին հաջողվի «Քաղաքացիական պայմանագրի» վերաարտադրությունը: Սակայն նման հաջողությունը հեռու է անկասկած լինելուց, և երկրորդ փուլը, ինչպես նախատեսված է գործող Սահմանադրությամբ, բացարձակապես չի բացառվում...