«Միջանցքները պատով են ավարտվում». Արդյո՞ք երկրորդ Սարաևոն է սպասվում, և ի՞նչ կապ ունի Դոնալդ Թրամփը դրա հետ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 21 Մարտ, 2026 10:30

Մարտի 5-ին Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարար Ջեյհուն Բայրամովը և նրա հայ գործընկեր Արարատ Միրզոյանը հեռախոսազրույց են ունեցել, գրում է EAdaily.com–ը։ Կողմերը մտահոգություն են հայտնել և ընդգծել լարվածությունը հետագա սրող քայլերից զերծ մնալու կարևորությունը ընդգծելով կայունության և անվտանգության ապահովման կարևորությունը։

Բայրամովը Միրզոյանին տեղեկացրել է Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության դեմ իրականացված անօդաչու թռչող սարքերի հարձակումների մասին, որոնց հետևանքով վնասվել են քաղաքացիական ենթակառուցվածքները։ Դիվանագետները ընդգծել են Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև կայուն խաղաղության ապահովման կարևորությունը և մտքեր են փոխանակել փոխադարձ հետաքրքրություն ներկայացնող հարցերի շուրջ։
Միևնույն ժամանակ, պաշտոնական աղբյուրների համաձայն, Բաքուն ակնկալում է, որ Թեհրանը ներողություն կխնդրի հարձակման համար, հնարավորինս շուտ կպարզաբանի հետաքննության արդյունքները և կձեռնարկի անհրաժեշտ միջոցներ ապագայում նմանատիպ միջադեպերը կանխելու համար։

Ադրբեջանի մայրաքաղաքում այդ ամբողջ օրը զանգել են կառավարական հեռախոսները, նույնիսկ Իտալիայի վարչապետ Ջորջիա Մելոնին է դիմել նախագահ Ալիևիննրան դժվարին պահին աջակցելու համար։ Բոլորը դատապարտել են Իրանի գործողությունները առանց մանրամասների մեջ մտնելու կամ փորձելու հասկանալու, թե ո՞վ և ինչո՞ւ է իրականացրել այդ անհասկանալի հարձակումը, որը, բարեբախտաբար, ավարտվել է առանց զոհերի։
Միևնույն ժամանակ, պատահական չէ, որ հոդվածը սկսվում է Բայրամովի և Միրզոյանի զրույցի մասին սահուն, անդեմ պաշտոնական տողերով։ Բանն այն է, որ նրանք այժմ քննարկում են տարանցիկ ուղիների բացման տարածաշրջանային նախագիծը, որը խորհրդանշականորեն անվանվել է «Թրամփի երթուղի միջազգային խաղաղության և բարգավաճման համար» (TRIPP): Եվ այդ TRIPP-ը իսկական գլխացավանք է դարձել Իրանի համար անցյալ տարվա օգոստոսի 8-ից ի վեր, երբ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը և ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը Վաշինգտոնում ստորագրեցին յոթ կետից բաղկացած եռակողմ հռչակագիր, որտեղ Բաքուն և Երևանը, առաջին հերթին, հաստատեցին, որ կաշխատեն խաղաղության համաձայնագիր կնքելու և տարածաշրջանային հաղորդակցությունները ապաշրջափակելու ուղղությամբ։
Ավելին, Թեհրանին բացարձակ չի հետաքրքրում, որ Բաքուն այդ նախաձեռնությունն անվանում է «Զանգեզուրի միջանցք», իսկ Երևանը «Թրամփի երթուղի»։ Պարսիկները վաղուցվանից են մտածում մեծամասշտաբ չխորանալով Սպիտակ տան տիրոջ կամքը հնազանդորեն կատարող երկու սուբյեկտների միջև վեճի մանրամասների մեջ։ Եվ հենց հաջորդ օրը Վաշինգտոնում «Մեծն Թրամփ» ներկայացումից հետո, որին մասնակցում էին երկու լրացուցիչ անձ, Իսլամական Հանրապետության Գերագույն առաջնորդի խորհրդական Ալի Աքբար Վելայաթին հստակ և հասկանալի հայտարարեց, որ Իրանը դեմ է այդ նախագծին: «Մի՞ թե Հարավային Կովկասը ոչ մեկի տարածք է, որ վարձակալվի Թրամփին: Կովկասը աշխարհի ամենազգայուն աշխարհագրական կետերից մեկն է, և այդ միջանցքը կդառնա ոչ թե «Թրամփին պատկանող տարանցիկ երթուղի», այլ «նրա վարձկանների գերեզմանատուն», - խոստացել էր Վելայաթին այն ժամանակ ընդգծելով, որ Ռուսաստանը «ռազմավարական առումով է դեմ այդ միջանցքին», բայց Իրանը մտադիր է «պաշտպանել Հարավային Կովկասի անվտանգությունը» նույնիսկ առանց նրա։

Կարևոր է այստեղ կրկնել. Զանգեզուրի միջանցքը/TRIPP-ը Ադրբեջանի մայրցամաքային մասի և Նախիջևանի շրջանի միջև երթուղի է, որը հանրապետությունից բաժանված է Հայաստանի Սյունիքի մարզով: Բացի դա Նախիջևանը սահմանակից է Ադրբեջանի դաշնակից Թուրքիային։ Նայեք քարտեզին և կտեսնեք, որ այդ պայթյունավտանգ աշխարհագրական խառնուրդը կատարյալ մահացու կոկտեյլ է, ինչպես «Սարաևո 1914»-ը, եթե կուզեք։ Իսկ երկու ենթադրաբար իրանական անօդաչու թռչող սարքերը կարող են շատ լավ դառնալ «յոթ փամփուշտ Ֆերդինանդի համար»։ Ինչպես ասում են ահա՛ Casusbelli։
Եվ հեռախոսով խոսող երկու ադրբեջանա-հայ նախարարներից առնվազն մեկը ճշգրիտ գիտի, թե ո՞վ է բեմադրել այդ ներկայացումը, ինչո՞ւ և ո՞ւմ «մոպեդներն» են դրանք իրականում։

Այժմ լարվածության մեջ գտնվող և կատաղած նախագահ Իլհամ Ալիևը մի անգամ Իսրայելի հետ հարաբերությունները համեմատել էր «այսբերգի» հետ, ինչը նշանակում է, որ կապերի մեծ մասը թաքնված է տեսադաշտից։ Երկրները սերտորեն կապված են տնտեսապես, զենքի և նավթի գնման և վաճառքի միջոցով։

Միևնույն ժամանակ, Միջազգային հարաբերությունների միջազգային ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող Նիկոլայ Սիլաևը կարծում է, որ Միացյալ Նահանգները և հատկապես Իսրայելը հետաքրքրված են Իրանի դեմ կոալիցիայի ընդլայնմամբ։ Այդ առումով, Ադրբեջանը շատ հարմար թիրախ է սադրանքների համար. «Վերջին ամիսներին և տարիներին նա դիրքավորվել է որպես մի երկիր, որը արագորեն մեծացնում է իր միջազգային ազդեցությունը և չի ներում վիրավորանքները։ Եվ այդ ուռճացված ազգային հպարտությունը կեռիկ է, որից Ադրբեջանին կարելի է հեշտությամբ բռնել։

Վերջին ամիսներին նրանք շատ բան են ասել իրենց մասին, օրինակ, որ իրանք տարածաշրջանային առաջնորդն են, որ իրանք տարածաշրջանում նոր անվտանգության համակարգ են ձևավորել և այլն։ Եթե կարդաք ադրբեջանական մամուլը, ապա նրանք պարզապես արդեն հաղթել են բոլորին՝ հայերին, Ռուսաստանին և Իրանին։ Եվ հիմա նրանք ստիպված են հայտարարություններ անել, գուցե նույնիսկ ավելի կոշտ, քան պահանջում է իրավիճակը։ Որովհետև նրանք պետք է աջակցեն այն պատերը, որով ապրում են: Նրանք ապրում են իրենց այդ պատկերով, իրենց սեփական պատրանքներով»։

Եվ հիմա մի քանի շատ բացահայտող լուրեր։ Արտաքին գործերի նախարար Աբբաս Արաղչին NBC-ին տված հարցազրույցում հայտարարել է, որ Իրանը չի վախենում ԱՄՆ-ի հնարավոր ցամաքային ներխուժումից և նույնիսկ սպասում է դրան։ Նրա խոսքով նման սցենարը «աղետ կլինի» Միացյալ Նահանգների համար։ Դիվանագետը ընդգծել է, որ Թեհրանը չի խնդրում հրադադար և չի տեսնում Վաշինգտոնի հետ բանակցելու որևէ պատճառ։

Իր հերթին, Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարար Ջեյհուն Բայրամովը հայտարարել է, որ Բաքուն տարհանում է իր դեսպանատունը Թեհրանում և գլխավոր հյուպատոսությունը Թավրիզում։ Նախարարի խոսքով նախագահ Իլհամ Ալիևը որոշել է ամբողջությամբ դուրս բերել դիվանագիտական անձնակազմը Իրանից։ Անօդաչու թռչող սարքերի հարձակումների հետ կապված բոլոր հրահանգները տրվել են։ Զինված ուժերի պատրաստվածության մակարդակը բարձրացվում է։ Սահմանվել է հանրությանը միջուկային սպառնալիքի մասին կրթելու և տեղեկացնելու ընթացակարգ։ Նախարարների կաբինետը ընդունել է համապատասխան բանաձև։ Սակայն Ադրբեջանը դեռևս չի տրամադրի իր տարածքը և օդային տարածքը Իրանին հարվածելու համար։ Այնուամենայնիվ, եթե Թեհրանը սպառնա, Բաքուն կօգտագործի բոլոր հասանելի ռեսուրսները, այդ թվում երրորդ երկրների հետ գործընկերությունը։

Օ՜, իսկապե՞ս։ Այսպիսով, Ալիևը դեռ չի պլանավորում կտրատել և այրել, և նույնիսկ բազկաթոռային փորձագետները լռել են տեսնելով, թե ինչպես է Իրանը ամբողջ ուժով հարվածում ամերիկյան բազաներին ստիպելով «աշխարհի առաջին բանակին» շտապ տարհանել իր անձնակազմին և դեսպանատների աշխատակիցներին: Գովաբանված «Ռեյնջերները» հեշտ ճանապարհ չունեն, և «աստղերով ու շերտերով» դագաղներն արդեն թռչում են օվկանոսից այն կողմ:

Այստեղից էլ միջանկյալ եզրակացությունը. Թեհրանը ոչ մի դեպքում թույլ չի տա, որ Թրամփի միջանցք կառուցվի Հայաստանի հետ իր սահմանին, նույնիսկ եթե Իրանում փոխարինվեն յոթ պաշտպանության նախարարներ և երկու այաթոլլաներ: Եվ Հեյդարի որդին, չնայած «մատները տարածելուն», հասկացել է սա: Այսպիսով, առայժմ մենք դիտարկում ենք, թե ինչ է խորհուրդ տալիս «Դոն Կազակ» Telegram ալիքի հեղինակը.

«Ո՞րն է արդյունքը։ Կան պատճառներ ինչպես Բաքվի դիմակայության մեջ ներգրավվելու հետաքրքրության, այնպես էլ դրա դեմ համոզիչ փաստարկներ։ Մի կողմից կա Ադրբեջանի և Իսրայելի միջև երկարատև ռազմատեխնիկական համագործակցությունը, ինչպես նաև Բաքվի և անձամբ Ալիևի ուժեղ ցանկությունը խորացնելու համագործակցությունը Դոնալդ Թրամփի վարչակազմի հետ։ Բայց մյուս կողմից կա ադրբեջանական վերնախավի հաստատուն և հետևողական դժկամությունը բազմակողմանի դաշինքներ կնքելու այլ խաղացողների շահերի համար։ Բաքուն ավանդաբար ազգային եսասիրությունը նախընտրել է աբստրակցիաներին։ Մի՞թե այդ պատճառով Ալիևը անձամբ ցավակցություն չհայտնեց Ալի Խամենեիի մահվան կապակցությամբ։

Նա դա չհանձնարարեց իր նախարարներին և օգնականներին, այլ փոխարենը ինքը գտավ համակրանքի խոսքեր Միացյալ Նահանգների և Իսրայելի մոլի թշնամու մահվան կապակցությամբ։ Կա նաև հետաքրքրություն Հյուսիս-Հարավ երթուղու նկատմամբ։ Ե՞րբ և երբևէ տեղի կունենա՞ «Թրամփի ճանապարհը»։ Այստեղ կան տարբերակներ... Միևնույն ժամանակ, Բաքուն վերջին տարիներին բոլորին ցույց է տալիս, որ նահանջը իր նախընտրելի մեթոդը չէ», կռիվ։ Ամփոփելով, կա գայթակղություն մեկ հարվածով ազատվել Հայաստանի համար Իրանի հավասարակշռող դիրքից, բայց կա նաև հակամարտությունների, փախստականների և ներմուծված անկայունության մեջ խրվելու վտանգ։

Ես չեմ գրի «Մեծ Ադրբեջանի» մասին «Թավրիզը մերն է» ձևաչափով երեք ակնհայտ պատճառներով. Ադրբեջանի բնակչության և Իրանի էթնիկ ադրբեջանցիների հարաբերակցությունը, ինչպես նաև այդ երկու խմբերի միջև ինքնության զգալի տարբերությունները և իսկապես հզոր իռեդենտիստական ուժի բացակայությունը։
Այսօր երեք բան ավելի կամ պակաս պարզ է։ Նախ, նրանք, ովքեր քամի ցանեցին, արդեն հնձում են փոթորիկը։ Համաշխարհային գերիշխանության անպատասխանատու «ցանկությունները» վերածվել են զանգվածային հրդեհի։ Էսկալացիան ակնհայտորեն տարածվել է Իրանից այն կողմ, իսկ Կովկասը Մերձավոր Արևելքին հարակից տարածաշրջան է։ Իսլամական Հանրապետությունը մոտավորապես 800 կիլոմետր սահման ունի Ադրբեջանի և Հայաստանի հետ։ Երկրորդ, «սև կարապի» իրադարձությունների վտանգները բազմաթիվ են։ Նախկին ծրագրերը և շահառուների որոնումները կարող են չաշխատել։ Երրորդ, փորձագիտական դատողությունը չի վերացվել, ընդհակառակը, այն ներկայումս փորձարկվում է մեծ մասշտաբով։ Հետևաբար, իմ խորհուրդն է. զգույշ, նույնիսկ «ձանձրալի» վերլուծությունը շատ ավելի լավ է, քան գովազդը։