Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ … Գեղասահք

Որքա՜ն հաճելի է երբեմն ուշ գիշերը այցելել սառցադաշտ և չմշկասահքով զբաղվել։ Նույնիսկ հեռուստացույցով գեղասահք դիտելն է շատ զվարճալի։

Հնագետները շատ եվրոպական երկրներում են հայտնաբերել փայտից և ոսկորից պատրաստված ամենապրիմիտիվ չմուշկներ։ Ենթադրվում է, որ դրանց ծագումը սկսվել է բրոնզի դարից (մ.թ.ա. 3500–1200 թվականներ)։ Այդ սարքերը թույլ էին տալիս որսորդներին և ճանապարհորդներին շատ ավելի արագ շարժվել, բայց, անշուշտ, հարմար չէին գեղասահքի համար։ Իսկ գեղասահքի պատմությունը սկսվել է միջնադարից։ Պատմաբանները կարծում են, որ այդ մարզաձևը ծագել է այն արհեստավորների շնորհիվ, ովքեր ոսկորի փոխարեն չմուշկների համար պատրաստել են երկաթե շեղբեր։ Հոլանդացիներն առաջինն էին, որ աշխարհին են ներկայացրել նման չմուշկներ և գեղասահքը։ Հետաքրքիր է այն, որ մինչև 16-րդ դարը գեղասահքի մեջ չէին ներառվում ցատկերը, մարմնամարզական շարժումները և որոշակի այլ սյուժեները։ Գեղասահորդի նպատակներն էին սառույցի վրա հնարավորինս շատ տարբեր կերպարներ և նախշեր նկարել առանց ընկնելու և նրբագեղ կեցվածքը պահպանելով։ Հետո գեղասահքը Եվրոպայից անցել է  Ամերիկա։ 18-րդ դարում Միացյալ Նահանգներում ակտիվորեն կառուցվել և բացվել են դպրոցներ և կրթական հաստատություններ երիտասարդ չմշկասահորդներին մարզելու համար։ Մարզաձևի տեխնիկան զարգացել և կատարելագործվել է,  փորձարկվել են չմշկասահքի արտադրության համար նախատեսված տարբեր նյութեր։ 19-րդ դարի կեսերին այդ գրեթե բոլոր ժամանակակից նորարարությունները մանրամասն նկարագրված են Գլազգոյի չմշկասահքի միության նախագահ Անդերսոնի գրքում։

Պարող և  չմշկասահորդ Ջեքսոն Հեյնսն է աշխարհին ներկայացրել գեղասահքի նոր ոճը, որը ներառում էր չմշկասահք երաժշտության ներքո, պարային շարժումներ և պտույտներ։ Ավելին, հենց Հեյնսն է հորինել չմուշկները կոշիկներին ամուր պտուտակելու գաղափարը, քանի որ նախկինում դրանք ամրացվում էին ժապավեններով և հաճախ ընկնում էին։ 1860-ական թվականներին նա իր նոր չմուշկներով շրջագայել է Ամերիկայում և Եվրոպայում և մեծ գովասանքի արժանացել։

1871 թվականին գեղասահքը որպես սպորտ ճանաչվելուց հետո սկսվել են պարբերաբար մրցումներ անցկացվել։ 1882 թվականին Վիեննայում անցկացվել է գեղասահքի առաջին պաշտոնական մրցաշարը, որին մասնակցել են պրոֆեսիոնալ գեղասահորդների փոքրաթիվ խմբեր։ Հաջորդ մրցույթը, որը տեղի է ունեցել 1890 թվականին Սանկտ Պետերբուրգում գրավել է աշխարհի լավագույն չմշկասահորդների՝ Գերմանիայից և ԱՄՆ-ից չեմպիոնների, ինչպես նաև չմշկասահորդների Շվեդիայից, Ավստրիայից, Ֆինլանդիայից, Նորվեգիայից, Նիդեռլանդներից և այլ երկրներից։

1892 թվականին հիմնադրվել է Գեղասահքի միջազգային միությունը։

1891 թվականին Գերմանիայում անցկացվել է Եվրոպայի առաջին առաջնությունը, իսկ 1896 թվականին աշխարհի առաջնությունը Սանկտ Պետերբուրգում։ Կանանց առաջին աշխարհի առաջնությունը տեղի է ունեցել Շվեյցարիայում 1906 թվականին։ Ընդ որում կանանց գեղասահքը լի է նրբագեղությամբ ու նազանքով և  շարժումները կատարելապես են համապատասխանում երաժշտության ռիթմին։

Գեղասահքը առաջին անգամ ներառվել է 1908 թվականի Օլիմպիական խաղերի ցուցադրական ծրագրում, և միայն 1924 թվականին է այն դարձել առաջին Ձմեռային Օլիմպիական խաղերի պաշտոնական ծրագրի մաս։

Հետաքրքիր է այն, որ այն ժամանակ պրոֆեսիոնալ գեղասահորդների ծրագրերը ներառում էին ոչ ավելի, քան երկու կամ երեք ցատկ։ Ամեն ինչ փոխվել է, երբ ամերիկացի Դիկ Բաթոնը ներկայացրել է անվճար ծրագիր՝ ցատկերի լայն տեսականիով, այդ թվում առանցքային ցատկով։ Այդ ժամանակվանից ի վեր ցատկերը գեղասահքի ռեժիմի պարտադիր մասն են դարձել։

Կ. Խաչիկյան