«Դաշնամուր անտառում». ինչպես այցելեցինք Հայաստանի կոմպոզիտորների ստեղծագործական տուն

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 17 Հունվար, 2026 11:31

Ուզում եմ պատմել Հայաստանի Դիլիջան քաղաքի մոտ գտնվող մի հին առողջարանի մասին։ Ես և ամուսինս այստեղ հայտնվեցինք, կարելի է ասել, պատահաբար։ Մենք անտառում տուն վարձեցինք, և միայն այնտեղ հասնելուն պես տեսանք, որ սա սովորական հանգստի կենտրոն չէ։ Պարզվեց, որ 1960-1980-ական թվականներին այն հանգստավայր էր, որտեղ հանգստացել են համաշխարհային ճանաչում ունեցող երաժիշտներ, գրում է t-j.ru–ն։

Կոմպոզիտորներ Դմիտրի Շոստակովիչը, Մստիսլավ Ռոստրոպովիչը և Առնո Բաբաջանյանը այնտեղ ոգեշնչվել են բնությունից։ Բալերինա Մայա Պլիսեցկայան եկել էր իր ամուսնու՝ նույնպես կոմպոզիտոր Ռոդիոն Շչեդրինի հետ։ Այստեղ էին մնում Խորհրդային Միության և դրա սահմաններից դուրս ապրող նկարիչներ, արտիստներ և գրողներ։ Օտարերկրացիների թվում էին, օրինակ, անգլիացիները՝ կոմպոզիտոր Բենջամին Բրիտենը և օպերային երգիչ Փիթեր Փիրսը։

Այդ վայրը կոչվում է Կոմպոզիտորների ստեղծագործական տուն։ Ինչո՞ւ «ստեղծագործության տուն», այլ ոչ թե «հանգստի տուն»։ Որովհետև երաժիշտները ոչ միայն հանգստանում էին այդտեղ, այլ նաև աշխատում, երաժշտական գործիքներ կան (և դեռևս որոշները մնացել են) ընդարձակ տնակներում: Տնակները հատուկ տեղադրված էին մեծ հեռավորության վրա, որպեսզի հյուրերը չխանգարեին միմյանց երաժշտություն ստեղծելուն։ Այնտեղ կա նաև իսկական համերգասրահ։

Մոսկվայի Հայկական թանգարանի նյութերից ես իմացա, որ առողջարանը հայտնվել է Էդվարդ Միրզոյանի շնորհիվ, նա Հայաստանի կոմպոզիտորների միության ղեկավարն էր և, ըստ երևույթին, բավականին ռիսկային և ակտիվ անձնավորություն։ Երբ Խորհրդային Միությունը ընտրում էր ապագա հանգստավայրի վայր, «հավակնորդների» ցուցակում էին Հայաստանը, Վրաստանը և Ադրբեջանը։ Մինչ վրացիներն ու ադրբեջանցիները Մոսկվայի հետ քննարկում էին ծրագրերը, Միրզոյանը անմիջապես պատրաստեց անհրաժեշտ փաստաթղթերը Հայաստանում նախագիծը մեկնարկելու համար։ Այդպես էլ եղավ ի վերջո։ 1963 թվականին առողջարանը ընդունեց իր առաջին հյուրերին։ Հանգստի կենտրոնը մեծացավ, կառուցվեցին նոր տնակներ և վարչական շենքեր։ Իսկ ավելի ուշ Էդվարդ Միրզոյանը հասավ հենց այդ համերգասրահի կառուցմանը։ Հիմա մեջբերեմ թանգարանի հոդվածը. «Դա տեղի ունեցավ Մոսկվայի Մեծ թատրոնում, որտեղ խորհրդային պաշտոնյաները նշում էին գերմանացի կոմպոզիտոր Լյուդվիգ վան Բեթհովենի 200-ամյակը։ Խորհրդային երկրների ներկայացուցիչները բեմ բարձրացան ելույթներ ունենալու համար։ Երբ հերթը հասավ Միրզոյանին, նա բեմ բարձրացավ և խոսեց Բեթհովենի դերի մասին հայկական մշակույթում, իսկ վերջում ավելացրեց, որ իրենք գրեթե ավարտել են Բեթհովենի համերգասրահի կառուցումը Դիլիջանի կոմպոզիտորների հանգստյան կենտրոնում։ Բայց այդ ելույթի պահին շինարարությունը նույնիսկ չէր սկսվել։ Սակայն, քանի որ Դիլիջանի Բեթհովենի համերգասրահի կառուցման մասին արդեն հայտարարվել էր աշխարհին, խորհրդային իշխանությունները ստիպված էին հաստատել ֆինանսավորումը անհարմար դրության մեջ չհայտնվելու համար։ Արդյունքում, հանգստավայրում, գործնականում անտառի մեջտեղում, հայտնվեց 600 մարդու համար նախատեսված համերգասրահ։ Բացման արարողությանը ելույթ ունեցավ դաշնակահար Տիխոն Խրեննիկովը, իսկ առաջին համերգի դիրիժորը Վալերի Գերգիևն էր»։

Դժբախտաբար, այդ դահլիճը ներկայումս չի օգտագործվում իր նպատակային նշանակությամբ։ Եվ ընդհանուր առմամբ, հանգստի կենտրոնը ժամանակի մեջ սառած տեսք ունի։ Դժվար է այն լքված անվանել, տարածքը պահպանվում է, իսկ տները, որտեղ ապրել են մեծ կոմպոզիտորները, այժմ վերանորոգվել են և վարձակալության են տրվում սովորական զբոսաշրջիկներին։ Բայց միևնույն է, համալիրի մի մասը դատարկ է, և դա նկատելի է։ Որոշ շենքերում պատուհանները կոտրված են, իսկ նստարանները կախված են և ծածկված են բարձր խոտով։ Համերգասրահից կարելի է նայել մեծ համայնապատկերային պատուհանների միջով, որոնք արտացոլում են անտառը, և թվում է, թե բեմի վրայի դաշնամուրն է շրջապատված ծառերով։ Բեմի մոտ հատակին խոնավության բծեր կան՝ հավանաբար տանիքից արտահոսք է։

ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Հայաստանը հնարավորություն չուներ պահպանելու հանգստավայրը։ 1991 թվականին Էդվարդ Միրզոյանն արդեն մեծ էր և թողեց Կոմպոզիտորների միության ղեկավարի պաշտոնը։ Աստիճանաբար Ստեղծագործության տունը խարխլվեց։

Մենք այնտեղ էինք երկու տարի առաջ, բայց դատելով լուրերից այդ ժամանակվանից ի վեր քիչ բան է փոխվել։ Նրանք հույս ունեն համերգասրահը կրկին կյանքի կոչել։ Նույնիսկ հաղորդագրություններ կային, որ նրանք ցանկանում են համալիրը հայտարարել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ժառանգության ցանկում։ Բայց վերականգնումը մեծ գումար է պահանջում՝ ներդրողներ են անհրաժեշտ։

Ես կցանկանայի հավատալ, որ նման պատմություն ունեցող վայրը դեռ կարող է պահպանվել։ Բայց նույնիսկ իր ներկայիս տեսքով այն տպավորիչ է։

Վերջապես, մի փոքր տեղեկատվություն նրանց համար, ովքեր ոգեշնչված են ճանապարհորդություն կատարել։ Դուք կարող եք տուն վարձակալել այդ վայրում որոնելով «Կոմպոզիտորների տուն, Դիլիջան» հղումը։ Երևանից հասնելու ամենահեշտ ճանապարհը անձնական մեքենայով կամ տաքսիով է։ Հանգստի կենտրոնից անմիջապես առաջ կարող եք մի փոքր մոլորվել, քանի որ մոտակայքում կան այլ հյուրանոցներ, որոնք ունեն «Կոմպոզիտորների տուն» ցուցանակ։