Վենեսուելայի դասը. Ինչպես Լատինական Ամերիկայի ամենահարուստ երկիրը դարձավ ամենաաղքատը

2026 թվականի հունվարի առաջին շաբաթվա իրադարձությունները ընդմիշտ կմնան աշխարհաքաղաքական և մակրոտնտեսական դասագրքերում: Նիկոլաս Մադուրոյին բռնելու հատուկ գործողությունը, որը գագաթնակետին հասավ նրա արտահանձնմամբ Միացյալ Նահանգներ, նշանավորեց ոչ միայն բռնապետության ավարտը, այլ նաև փոփոխությունների շրջադարձային կետ: Աշխարհը ականատես է լինում եզակի նախադեպի. բառացիորեն նավթով ողողված երկիրը հայտնվում է մարդասիրական աղետի կիզակետում, գրում է minfin.com.ua–ն:

Ինչպե՞ս Վենեսուելան, որի 1950-ականների մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն ավելի բարձր էր, քան Գերմանիայինը, իսկ 1970-ականներին համարվում էր Լատինական Ամերիկայի ամենահարուստ երկիրը, ընկղմվեց աղքատության մեջ: Ինչո՞ւ 303 միլիարդ բարել «սև ոսկու» առկայությունը չփրկեց ազգը, այլ ավելի շուտ կործանեց: Սա պատմություն է բաց թողնված հնարավորությունների, ինստիտուցիոնալ ինքնասպանության և այն մասին, թե ինչպես է բնության պարգև «ռեսուրսների անեծքը»  վերածում մահվան դատավճռի:

Ներկայիս անդունդի խորությունը հասկանալու համար պետք է վերադառնալ դրա ակունքներին: Ժամանակակից Վենեսուելայի պատմությունը սկսվել է ոչ թե հեղափոխություններով, այլ երկրաբանական հայտնագործությամբ:

20-րդ դարի սկզբին Վենեսուելան համեստ գյուղատնտեսական հանրապետություն էր, որը գոյատևում էր սուրճի և կակաոյի արտահանմամբ: Ամեն ինչ փոխվեց 1914 թվականին, երբ սկսեց արդյունահանվել Զումակե-1 հորատանցքը: Սակայն իրական պայթյունը տեղի ունեցավ 1920-ականներին. Լաս Ռոզասի նավթահորը (Զուլիա նահանգ) աշխարհին բացահայտեց, որ Վենեսուելայի հողի տակ թաքնված են էներգիայի օվկիանոսներ:

1929 թվականին երկիրը դարձավ աշխարհում երկրորդ խոշորագույն նավթ արտադրողը և ամենամեծ արտահանողը: Դա խելահեղ փողերի ժամանակաշրջան էր: 1970-ականներին, համաշխարհային էներգետիկ ճգնաժամի և ապրանքների գների աճի պայմաններում, Վենեսուելան ստացավ «Լատինական Ամերիկայի Սաուդյան Արաբիա» մականունը: Այն ժամանակ Վենեսուելայի ՀՆԱ-ն թույլ էր տալիս նրան վերևից նայել իր հարևաններին: Կարակասը երկնաքերերի, շքեղ մայրուղիների և մշակույթի քաղաք էր, որտեղ եվրոպացիները հավաքվում էին փող աշխատելու համար:

Դեռ այն ժամանակ էլ տնտեսագետները նկատեցին մի անհանգստացնող միտում, որը կոչվում էր «Հոլանդական հիվանդություն»։ Դրա էությունը պարզ և դաժան.

դոլարի ներհոսք, մեկ ռեսուրսի (նավթի) վաճառքից արտասահմանյան արժույթի հանկարծակի ներհոսք, տեղական արժույթի (բոլիվար) թանկացում, մյուս ոլորտների մահ՝ թանկարժեք բոլիվարի պատճառով սուրճի աճեցումը կամ կոշիկի արտադրությունը դառնում է անշահավետ, ոչ ոք դրանք չի գնում արտասահմանից, քանի որ դրանք թանկ են, իսկ ներքին շուկայում ներմուծվող ապրանքներ գնելն ավելի էժան է։ Գյուղատնտեսությունը, որը 1920-ականներին կազմում էր երկրի ՀՆԱ-ի 33%-ը, 1950-ականներին նվազել էր մինչև 10%-ից էլ պակաս։ Երկիրը կախվածություն էր ձեռք բերել նավթից և սկսել ներմուծել ամեն ինչ՝ մեխից մինչև հաց։ Երկիրը «նավթային ասեղի» վրա էր:

Իսկ հետո եկավ անդարձելիության կետը: Շատերը կարծում են, որ նավթի ազգայնացումն էր բոլոր չարիքների արմատը։ Բայց դա ամբողջովին ճիշտ չէ։ 1976 թվականին Վենեսուելան ստեղծեց պետական ​​​​սեփականություն հանդիսացող PDVSA ընկերությունը և  առաջին 25 տարիների ընթացքում այն ​​​​փայլուն աշխատանք կատարեց։ Այն «պետություն էր պետության մեջ», բայց լավ իմաստով՝ պրոֆեսիոնալ, տեխնոլոգիապես զարգացած, Հարվարդում և Օքսֆորդում սովորած բարձրաստիճան մենեջերներով։ Մինչև 1998 թվականը PDVSA-ն աշխարհի երկրորդ խոշորագույն նավթային ընկերությունն էր։

Աղետը սկսվեց ոչ թե ազգայնացմամբ, այլ քաղաքականացմամբ։ Շրջադարձային պահը եղավ Ուգո Չավեսի իշխանության գալը և 2002-2003 թվականների իրադարձությունները։ Չավեսը անկախ և պրոֆեսիոնալ PDVSA-ն համարում էր իր իշխանությանը սպառնացող վտանգ։ Երբ ընկերության մենեջերները գործադուլ հայտարարեցին պահանջելով հարգանք մերիտոկրատիայի նկատմամբ (կառավարման սկզբունք, որի համաձայն ամենաունակներն են զբաղեցնում ղեկավար պաշտոններ), Չավեսը կատարեց տնտեսական վանդալիզմի ակտ։ Հեռուստատեսությամբ ուղիղ եթերում նա աշխատանքից ազատեց ընկերության 18,000 աշխատակցի։ Նրանք պարզապես աշխատողներ չէին. նրանք երկրաբաններ, ինժեներներ, ավագ մենեջերներ և գիտնականներ էին։ Մեկ գիշերվա ընթացքում նավթարդյունաբերությունը կորցրեց իր «ուղեղը»։ Մասնագետներին փոխարինեցին ռեժիմին հավատարիմները, ովքեր հաճախ չէին կարողանում տարբերել հորատման սարքը ջրաշտարակից։ Ընկերությունը դադարեց ներդրումներ կատարել հետախուզման և սարքավորումների վերանորոգման մեջ: Դրա փոխարեն նրա շահույթը ուղղվեց պոպուլիստական ​​սոցիալական ծրագրերի, սննդամթերքի ներմուծման և բարեկամական ռեժիմների (օրինակ Կուբայի) աջակցությանը: Քանի դեռ նավթի գները բարձր էին (մինչև 2014 թվականը), դա աշխատեց, բայց հիմքն արդեն փտել էր։

Նիկոլաս Մադուրոն իշխանության եկավ 2013 թվականին, հենց այն ժամանակ, երբ նավթային բումն ավարտվում էր, և տեղի ունեցավ այն, ինչը տնտեսագետները անվանում են 50 տարվա ընթացքում ամենամեծ խաղաղ տնտեսական փլուզում: Եկեք համեմատենք, թե ինչպես էր փոխվել վենեսուելացիների բարեկեցությունը հարևանների համեմատ: Դա «չավիզմի» քաղաքականության ձախողման լավագույն ցուցանիշն է: Երկրի տնտեսությունը 2013-ից 2021 թվականներին կրճատվել է 80%-ով: Պատկերացրեք, որ երկրի 100 գործարաններից 80-ը փակվել են: Սա այն ավերածությունների մակարդակն է, որը սովորաբար բերում է միայն համընդհանուր պատերազմը: Երբ նավթի եկամուտները նվազեցին, Մադուրոն «փայլուն» լուծեց խնդիրը պարզապես հրամայելով փող տպել: Դա հանգեցրեց հիպերինֆլյացիայի, որը 2018 թվականին գերազանցեց 130,000%-ը։ Խանութներում գները փոխվում էին ամեն ժամ։ Մարդիկ մեջքի պայուսակներով փող էին տանում հավի միս գնելու համար։ Արդյունքում, ազգային արժույթը կորցրեց իր արժեքը։

Երկիրը անցում կատարեց ԱՄՆ դոլարի։ Այսօր նույնիսկ փողոցային վաճառողները ընդունում են վճարումներ դոլարով կամ թվային հավելվածների միջոցով։

Շատերը մտածում են. «Եթե նրանք այդքան շատ նավթ ունեն, ինչո՞ւ չեն վաճառում ավելին իրենց պարտքերը մարելու համար»։ Բայց սատանան մանրամասների մեջ է։ Yahoo Finance-ի տվյալներով աշխարհի ամենամեծ պաշարները ունենալը մի բան է, բայց դրանց արտադրությունը կենսունակ դարձնելը բոլորովին այլ բան։

–Կարևոր է նավթի որակը: Վենեսուելայի նավթի մեծ մասը (Օրինոկոյի գոտի) այսպես կոչված գերծանր հում նավթ է։ Դրա կոնսիստենցիան նման է ասֆալտին։ Այն ինքնուրույն չի հոսում խողովակներով։

–Առկա էր տեխնոլոգիական թակարդ: Այդ նավթը տեղափոխելու համար այն պետք է նոսրացվի ավելի թեթև հում նավթով (լուծիչներով) կամ զտվի հատուկ գործարաններում։

–Առկա էր սարքավորումների վատթարացում: 1990-ականներին ամերիկյան ընկերությունների կողմից կառուցված արդիականացնող սարքերը տարիներ շարունակ չէին վերանորոգվել և այլևս չէին գործում։ Լուծիչները նախկինում գնվում էին ԱՄՆ-ից, բայց պատժամիջոցները արգելում էին դա։ Իսկ առանց տեխնոլոգիայի և ներդրումների, Վենեսուելայի նավթը պարզապես հող է ոտքերի տակ, որը անհնար է վաճառել։ Արտադրությունը 1998 թվականի օրական 3.5 միլիոն բարելից նվազել էր մինչև 2025 թվականին 1 միլիոնից պակաս։

Երբ տնտեսությունը փլուզվեց, Մադուրոյի ռեժիմը գտավ ֆինանսավորման նոր աղբյուրներ պետական ​​ապարատը վերածելով հանցավոր կազմակերպության։ «Արևի կարտելը» (Cartel de los Soles) սովորական ավազակախումբ չէր։ Այն բարձրաստիճան զինվորականների և պաշտոնյաների ցանց էր, որոնք օգտագործում էին պետական ​​ինքնաթիռներ, օդանավակայաններ և նավահանգիստներ Կոլումբիայից ԱՄՆ և Եվրոպա կոկաին տեղափոխելու համար։ Անվանումը գալիս է գեներալների ուսադիրների վրա ոսկե աստղերից (արևներից)։

Աշխարհի կոկաինի շրջանառության մեկ քառորդը անցնում էր Վենեսուելայով։ 2024 թվականին այդ «բիզնեսը» ստեղծեց մոտավորապես 8.2 միլիարդ դոլար։ Հենց այս գումարն էր, որը թույլ տվեց Մադուրոյին գնել զինվորականների հավատարմությունը, երբ բյուջեում աշխատավարձերի համար միջոցներ չկային։

Կորցնելով նավթային եկամուտները, 2016 թվականին Մադուրոն բացեց հսկայական տարածք հանքարդյունաբերության համար՝ «Օրինոկո լեռնային աղեղը»։ Ոսկին արդյունահանվում է բարբարոսական մեթոդներով օգտագործելով սնդիկ, որը թունավորում էր գետերն ու ջունգլիները։ Հանքավայրերը վերահսկվում էին ոչ թե պետական ​​ընկերությունների, այլ հանցավոր սինդիկատների և կոլումբիական պարտիզանների կողմից, որոնք շահույթը կիսում էին կառավարության հետ։ Ոսկին մաքսանենգ ճանապարհով տեղափոխվում էր մասնավոր ինքնաթիռներով դեպի Կարիբյան կղզիներ կամ Թուրքիա և ԱՄԷ։

Իսկ ինչպիսի՞ն կլինի կյանքը Մադուրոյից հետո՝ լույս թունելի վերջում, թե՞ նոր խավար։ Վենեսուելայում 2026 թվականի հունվարի 3-ին  իշխանությունը պաշտոնապես փոխանցվեց փոխնախագահ Դելսի Ռոդրիգեսին։ ԱՄՆ-ը և միջազգային հանրությունը խուսափեցին լայնածավալ ներխուժումից՝ փոխարենը ընտրելով ֆինանսական ճնշման ուղին։ Կայունացման ծրագիրը հետևյալն է.

ներդրվում է մեխանիզմ, որի համաձայն նավթը վաճառվում է շուկայական գներով (առանց չինական զեղչերի), բայց գումարը չի գնում կառավարությանը, այլ մարդասիրական օգնություն գնելու և ենթակառուցվածքները վերականգնելու համար նախատեսված հատուկ հաշիվներ։ Արևմտյան ընկերությունները (Chevron, Eni, Repsol) ստանում են անվտանգության երաշխիքներ արտադրությունը վերսկսելու համար։

Վենեսուելայի արտաքին պարտքը գնահատվում է ապշեցուցիչ 150-170 միլիարդ դոլար։ Դա երկրի ամբողջ ՀՆԱ-ի կրկնակին է։ Առանց այդ պարտքի մեծ մասը մարելու տնտեսությունը չի կարողանա շնչել։

Վերլուծաբանները զգուշացնում են, որ արագ հրաշք չի լինի։ Ենթակառուցվածքներն այնքան ավերված են, որ 2000 թվականի մակարդակին վերադառնալու համար կպահանջվի 10-15 տարի և ավելի քան 180 միլիարդ դոլարի ներդրումներ։

Հիմա երկիրը աստիճանաբար վերադառնում է շուկայական հարաբերությունների։ Նույնիսկ գյուղատնտեսական ոլորտն է սկսել  վերականգնվել. պետական ​​ճնշումից ազատված մասնավոր ֆերմերները կարողացան 2025 թվականին ավելացնել սուրճի և կակաոյի արտահանումը։ Սրանք «կանաչ ծիլեր» են այրված հողի վրա։

Վենեսուելայի ողբերգությունը դաժան դաս է ամբողջ աշխարհի համար։ Այն ապացուցում է, որ ազգի հարստությունը ոչ թե իր ռեսուրսների, այլ պետական ​​ինստիտուտների գործունեության մեջ են։ Պոպուլիզմը, պրոֆեսիոնալիզմի անտեսումը և լայնածավալ կոռուպցիան կարող են ոչնչացնել նույնիսկ այն երկրի տնտեսությունը, որը, կարծես, հաջողության է դատապարտված։

Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը

www.1or.am