«Նոր ձևով է մաքրում. Բաքուն վերաձևավորում է Լեռնային Ղարաբաղի պատմությունը, այդ թվում՝ ոչնչացնելով հայկական հուշարձաններն ու ճարտարապետությունը»

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 15 Դեկտեմբեր, 2025 10:20

Այն ժամանակվանից, երբ Ադրբեջանը ստանձնեց Ղարաբաղի վերահսկողությունը հայկական հետքը ակտիվորեն ջնջվում է՝ անկախ նրանից, թե երբ է այն առաջացել, գրում է novayagazeta.ru–ն։ Այդ ամենը տեղի է ունենում առանց հաշվի առնելու միջազգային իրավունքը։ 2021 թվականին Միջազգային դատարանը որոշում կայացրեց, որով Ադրբեջանին պարտավորեցրեց «ձեռնարկել բոլոր անհրաժեշտ միջոցները կանխելու հայկական մշակութային ժառանգության, այդ թվում եկեղեցիների և այլ պաշտամունքի վայրերի, հուշարձանների, տեսարժան վայրերի, գերեզմանատների դեմ ուղղված վանդալիզմի և պղծման գործողությունները»։ Ավելի ուշ՝ 2022 թվականին, Եվրախորհրդարանը բանաձև ընդունեց, որում նշվում էր, որ տարածաշրջանում հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացումը հայատյացության և պատմական վերանայման համակարգված քաղաքականություն է։ Սակայն Ադրբեջանը անտեսում է նման պարտավորեցնող բանաձևերը։

Լեռնային Ղարաբաղի հայաթափման ապագա գործողությունների հիմնավորումը Ադրբեջանում սկսել է մշակվել դեռևս խորհրդային ժամանակներից։ 1960-ականների սկզբից Ադրբեջանական ԽՍՀ-ն մշակել էր մի հայեցակարգ, որը մերժում էր հայերի պատմական ներկայությունը տարածաշրջանում։ 1965 թվականին Բաքվի ակադեմիկոս Զիյա Բունյաթովը հրատարակել էր «Ադրբեջանը 7-9-րդ դարերում» մենագրությունը, որտեղ հեղինակը հիշատակել էր Կովկասյան Ալբանիայի գաղափարը՝ 26 ցեղերով բնակեցված հին թագավորություն, որը տարածվում էր Քուռ գետից մինչև Դերբենդի լեռնանցք, մինչդեռ հայերը բնակվում էին հակառակ հատվածում՝ Քուռից մինչև Արաքս։ Մ.թ. 5-րդ դարում՝ Սասանյան «Ալբանիա-Արան» նահանգի հզորացման և Մեծ Հայքի նախկին թագավորության երկու հյուսիսարևելյան նահանգների՝ Ուտիքի և Արցախի միացման ֆոնին, Ալբանիա կամ Աղվանք անվանումը ընդունվել է այդ երկու նահանգների հայերի կողմից որպես իրենց երկրի անվանում։ Այլ կերպ ասած Աղվանքը վարչական անվանում է, որը տարածվում է այն տարածաշրջանի վրա, որտեղ ապրում էին հայերը։ Սակայն ադրբեջանական պատմագրությունը պարզապես «փոխարինել» է Քուռ գետի աջ ափի հայերին ալբանացիներով։ Բունյաթովի կարծիքով Լեռնային Ղարաբաղի տարածքը սկզբնապես պատկանել է ալբանացիներին, այնտեղ ամեն ինչ եղել է հայախոս, բայց ոչ հայկական, իսկ ադրբեջանցիները ալբանացիների սերունդներն են և նրանց մշակույթի ժառանգորդները։
Այդ ժամանակվանից ի վեր Ադրբեջանը հետապնդելով քաղաքական նպատակներ սկսել է տարածաշրջանի իրական պատմության հետևողական կեղծումը։ Բացի այդ, առաջ է քաշվել հետևյալ թեզը. հայերը առաջին անգամ հայտնվել են Ղարաբաղում, քանի որ նրանց այնտեղ վերաբնակեցրել է ռուս ցարը 19-րդ դարի սկզբին։ Դա նշանակում է, որ, ըստ ադրբեջանական դոկտրինի, Ղարաբաղում պատմականորեն հայկական ոչինչ չկա և չի կարող լինել։ Հետևաբար, ադրբեջանական իշխանությունները օրինական են համարում իրենց ինքնիշխան տարածքում գտնվող ցանկացած հայկական ժառանգության վայրը ոչնչացնելը կամ վերափոխելը այնպես, ինչպես իրենք են ուզում:

Ստեփանակերտում՝ Ալեքսանդր Թամանյանի նախագծերով կառուցված քաղաքում, որը հիմնադրվել է պատմական հայկական Վարարակն գյուղի տեղում, վերջին երկու տարիների ընթացքում քանդվել են ոչ միայն գլխավոր հրապարակի շենքերը, այլ նաև մի քանի բնակելի թաղամասեր։ Հատկապես ջանասիրաբար է քանդվել պատմական կենտրոնը։ Տուֆից կառուցված կամ այդ «հայկական քարով» պատված տները նույնպես կամ քանդվում են, կամ փոփոխվում։ Քաղաքը զարդարող հուշարձանների և քանդակների մասին խոսելն էլ ավելորդ է՝ գործնականում ոչինչ չի մնացել։ Ավելին, քանդման մեջ ներառվել են նաև խորհրդային ժամանակաշրջանում կանգնեցված հուշարձանները։ Մոնիթորինգային կազմակերպությունները անընդհատ արձանագրում են տարբեր տեսակի ավերածություններ։ Ադրբեջանը վերաձևավորում է ոչ միայն քաղաքային միջավայրը։ Երբեմն նույնիսկ գյուղեր են ջնջվում երկրի երեսից։ Դրանցից մեկը հին գյուղ է՝ Քարին-տակը, որը գտնվում է Շուշիի սարահարթի տակ։

Սակայն այս ամենը միակ ուշագրավ բանը չէ։ Փաստն այն է, որ հայկական եկեղեցիների ոչ հայկական ծագման պատմությունը հորինելով ադրբեջանցիներն իրենք են խառնում ամեն ինչ։ «Հայկական կեղծիքները» հիմնավորելու համար նրանք դրանք ներկայացնում են որպես կամ ալբանական, կամ ռուս ուղղափառ, և այդ երկու միմյանց բացառող թեզերը միաժամանակ են հայտնվում մամուլում՝ պաշտոնյաների, գիտնականների և մշակութային գործիչների հետ հարցազրույցներում։

Այնպես ինչպես Նախիջևանում է տեղի ունեցել հայկական մշակութային ժառանգության հետևողական ջնջում, այժմ Արցախում է տեղի ունենում հայկական հետքի համակարգված ջնջում։ Կազմակերպություններն ու մասնագետները հավաքում են փաստեր պատմական և մշակութային հուշարձանների վիճակի մասին։ Այդպիսի հարթակներից մեկը Monument Watch-ն է՝ անկախ ակադեմիական պորտալը, որը ներկայացնում է Արցախի ժառանգության մասին հավաստի տեղեկատվություն, ներառյալ տեքստ, նկարազարդումներ և լուսանկարներ։ Այն նաև փաստաթղթավորում է վնասը օգտագործելով Caucasus Heritage Watch հետազոտական ծրագրի տվյալները, որն ուսումնասիրում է արբանյակային պատկերները։ Ներկայումս Արցախում մնացել է ավելի քան 5000 հուշարձան, այդ թվում համընդհանուր նշանակության գլուխգործոցներ։ Կորուսյալ մշակութային ժառանգության մասին տեղեկատվության գրանցման և պահպանման մասնագետները նշում են Արցախի հայկական ժառանգության ոչնչացման կամ կեղծման կանխարգելման ջանքերի անբավարարությունը, որը պետք է իրականացնի Հայաստանը պետական մակարդակով։ Ինչ վերաբերում է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին, որը պետք է ուսումնասիրել Արցախում գտնվող հուշարձանները, ապա նրա ներկայացուցիչները սկզբից պետք է մուտք գործեն տարածք, բայց Ադրբեջանը դա թույլ չի տալիս։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համար կարևորը հուշարձանների սեփականատերը չէ, այլ այն, թե ում տարածքում են դրանք գտնվում։ Ավելին, գաղտնիք չէ, որ այդ կազմակերպությունը շատ լավ հարաբերություններ ունի Ադրբեջանի հետ, ինչպես նաև բավականին կոռումպացված է։ Բոլորը լավ հիշում են, որ Ալիևի կինը երկար ժամանակ եղել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի բարի կամքի դեսպան։ Այնուամենայնիվ, հայկական ժառանգության ոչնչացման և սպառնալիքի հարցը պետք է հնարավորինս լայնորեն բարձրացվի բոլոր հնարավոր ֆորումներում՝ ՄԱԿ-ում, Եվրախորհրդարանում, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ում, այլ հաստատություններում, այլ հարթակներում։ Եվ որքան հաճախ և բարձրաձայն խոսվի դրա մասին, այնքան լավ։