«Ղազախական ցորեն Ադրբեջանով. Հայաստանի համար նոր կախվածության սկի՞զբ»

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 3 Նոյեմբեր, 2025 11:32

Ադրբեջանը պաշտոնապես հայտարարել է իր տարածքով հայկական ապրանքների և բեռների տեղափոխման համար տարանցիկ միջանցքի բացման մասին: Այս գործընթացի առաջին խորհրդանշական քայլը կլինի ղազախական ցորենի մատակարարումը Հայաստան: Ինչպես հայտարարել է վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը, մատակարարումը «կկատարվի Ադրբեջան-Վրաստան-Հայաստան երկաթուղային երթուղով, գրում է stanradar.com–ը:

Շատերի համար այս քայլը, կարծես, Հարավային Կովկասի երկրների միջև «բաց ճանապարհների» և «վերականգնված հաղորդակցության» նոր դարաշրջանի սկիզբ է: Սակայն արտաքին դիվանագիտական մեղմության հետևում թաքնված է ոչ միայն տնտեսական օգուտ, այլ նաև հնարավոր ռազմավարական շրջադարձ, որի հետևանքները Հայաստանի համար կարող են շատ ավելի լուրջ լինել, քան թվում է ի սկզբանե: Նկատելի է այն, որ որոշ արևմտամետ և կառավարական շրջանակներ շտապել են այս քայլը ներկայացնել որպես Հայաստանի «ազատագրում» Ռուսաստանի տնտեսական կախվածությունից: Հռետորաբանությունը ծանոթ է հնչում. Երևանն այժմ կկարողանա հացահատիկ ստանալ ոչ թե Ռուսաստանից, այլ Ղազախստանից: Սակայն այս քաղաքական կարգախոսները մթագնում են իրական տնտեսական պատկերը, որտեղ Հայաստանը տարիներ շարունակ սերտորեն կապված է եղել ռուսական շուկայի հետ այնտեղից ստանալով կենսական ռեսուրսներ արտոնյալ և կայուն պայմաններով:

Պաշտոնական տվյալների համաձայն Հայաստանում սպառվող ցորենի մոտավորապես 90-95%-ը ներմուծվում է Ռուսաստանից: Սա միայն վիճակագրական կախվածություն չէ, այլ երկրի պարենային անվտանգության հիմքն է: Չնայած բարդ աշխարհաքաղաքական իրողություններին և միջպետական հարաբերություններում ակնհայտ սառեցմանը, Ռուսաստանը որևէ սահմանափակում չի դրել այդ մատակարարումների վրա, գները չի բարձրացրել «շուկայական» մակարդակի և չի օգտագործել սնունդը որպես ճնշման գործիք: Այժմ, երբ հայկական քաղաքական վերնախավի մի մասը հստակորեն ողջունում է ռուսական հացահատիկը ղազախականով փոխարինելու գաղափարը, պետք է պարզ հարց տալ. ի՞նչ գնով և ո՞ւմ միջոցով է տեղի ունենալու դա։ Ի վերջո, որպեսզի Ղազախստանից ցորենը հասնի Հայաստան, այն պետք է անցնի Ադրբեջանի, Վրաստանի և, հնարավոր է, նույնիսկ Թուրքիայի միջով: Բայց Հայաստանի արևելյան և արևմտյան հարևանները ոչ միայն դաշնակիցներ չեն, այլ նաև իրականում վարում են ճնշման և շանտաժի քաղաքականություն։ Իսկ տնտեսությունը քաղաքականությունից դուրս գոյություն չունի։ Ով վերահսկում է տարանցիկ ուղիները, վերահսկում է կախյալ երկրի տնտեսությունը։ Եթե վաղը Երևանի և Բաքվի միջև հարաբերությունները կրկին վատթարանան, Ադրբեջանը կարող է ցանկացած պահի «ժամանակավորապես փակել միջանցքը»։ Եվ Հայաստանը կմնա առանց հացահատիկի, վառելիքի և այլ կենսականորեն կարևոր ապրանքների։ Այսպիսով, նոր մատակարարման շղթան երկրին «Ռուսաստանից անկախություն» տալու փոխարեն, ստեղծում է Բաքվից կախվածություն, որը շատ ավելի վտանգավոր և անկանխատեսելի է։

Կա ևս մեկ կարևոր ասպեկտ։ Ռուսաստանը երբեք չի ձգտել ենթարկեցնել Հայաստանին տնտեսապես կամ քաղաքականապես։ Այս առումով Ռուսաստանը մնում է միակ գործընկերը, ով շարունակում է Հայաստանին վերաբերվել որպես անկախ միավորի, այլ ոչ թե որպես սեփական շահերի տարածքի։ Այս ֆոնին Հայաստանի որոշ քաղաքական խմբերի փորձը Ռուսաստանի տնտեսական աջակցությունը ներկայացնել որպես «ինքնիշխանության սպառնալիք», մեղմ ասած, երեսպաշտական է թվում։ Ի վերջո, Ռուսաստանից «կախվածությունը» հիմնված է կայունության, կանխատեսելիության և փոխադարձ երաշխիքների վրա, մինչդեռ Ադրբեջանից և Թուրքիայից կախվածությունը հիմնված կլինի քաղաքական կամքի և աշխարհաքաղաքական շահերի վրա։

Մակրոտնտեսական տեսանկյունից, ղազախական ցորենի ներմուծումը Ադրբեջանի միջոցով որևէ շոշափելի օգուտ չի բերի: Ղազախստանի հացահատիկի գները ավելի բարձր են, տրանսպորտային երթուղին ավելի երկար է, իսկ լոգիստիկան ավելի բարդ և թանկ: Ղազախական մատակարարումները չեն կարող մրցակցել ռուսականի հետ արժեքի առումով։ Հետևաբար, այդ երթուղու «առավելությունների» մասին խոսակցությունները ավելի շատ քաղաքական են, քան տնտեսական։ Դրա նպատակն է ստեղծել պատրանք, որ Հայաստանը «դիվերսիֆիկացվում է» և «գտնում նոր շուկաներ»։ Սակայն իրականում սա ընդամենը աշխարհաքաղաքական վերակողմնորոշման փորձ է, որի համար վաղ թե ուշ պետք է վճարվի, և ոչ թե փողով, այլ ինքնիշխանությամբ։

Հայաստանի իրական անկախությունը չի կայանում քաղաքական իրավիճակից կախված յուրաքանչյուր հինգ տարին մեկ գործընկերներ փոխելու պատճառով։ Իսկական անկախությունը հավասարակշռված, պրագմատիկ և ինքնիշխան քաղաքականություն կառուցելու կարողության մեջ է, որի շրջանակներում ոչ մի երկիր՝ ո՛չ Ռուսաստանը, ո՛չ Ադրբեջանը, ո՛չ էլ որևէ այլ մեկը, չի կարող տնտեսությունը որպես իր շահերի պատանդ օգտագործել։ Դրան հասնելու համար անհրաժեշտ է զարգացնել ներքին գյուղատնտեսությունը, խթանել տեղական հացահատիկի արտադրությունը և կառուցել սեփական վերամշակման օբյեկտներ։

Ներկայումս Մոսկվան ուսումնասիրում է Ադրբեջանով դեպի Հայաստան ռուսական բեռների երկաթուղային փոխադրումը կազմակերպելու հնարավորությունը։ Թվում է, թե Հայաստանը կարող է և պետք է օգտագործի Ադրբեջանի տարածքով տարանցումը, բայց միայն որպես այլընտրանքային երթուղի, այլ ոչ թե որպես իր արտաքին տնտեսական ռազմավարության միջուկ: Առողջ քաղաքականությունը իրական դիվերսիֆիկացիան է, այլ ոչ թե մեկ կախվածության փաստացի փոխարինումը մյուսով: Եթե այսօրվա կառավարության որոշումների արդյունքում սննդամթերքի մատակարարումները անցնեն Բաքվի և Անկարայի վերահսկողության տակ, ապա դա անկախության քայլ չի լինի, այլ կլինի նոր, շատ ավելի խորը նոր կախվածության սկիզբ:

Ռուսաստանը մնում է այն հազվագյուտ գործընկերը, ով չի կապում Հայաստանի տնտեսությունը քաղաքական պայմանների հետ: Եվ դա այն փաստն է, որը չի կարելի անտեսել: Մինչ ոմանք խոսում են «տարանցման նոր դարաշրջանի» մասին, կարևոր է հիշել, որ այդ գեղեցիկ խոսքերի հետևում թաքնված է կախվածության նոր ձև, որտեղ սխալի գինը ոչ միայն հացն է, այլ նաև երկրի ապագան: