Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ …Սումո

Սումոն մարտարվեստի տեսակ է, որը ծագել է Ճապոնիայում։ Կա սումոյի ծագման մի քանի տարբերակ։ Դրանցից մեկը հակված է կարծելու, որ այն կարող էր ծագել ժամանակակից Մոնղոլիայի տարածքում 2000 տարի առաջ։ Մեկ այլ տարբերակի համաձայն՝ այդ մարտարվեստի արմատները հասնում են Ճապոնիա, որտեղ հայտնաբերվել է այս տեսակի մարտարվեստի մասին առաջին գրավոր հիշատակումը։ Ճապոնիայի ամենահին գրավոր հուշարձանը՝ «Կոջիկի» գիրքը, պարունակում է մի լեգենդ, որում սումո ըմբշամարտը նկարագրվում է որպես աստվածների ամենահին մրցում։

642 թվականին Ճապոնիայի կայսեր արքունիքում կորեացի դեսպանի պատվին անցկացվել է ըմբշամարտի մրցախաղ։ Այդ ժամանակվանից ի վեր ամեն տարի անցկացվել են մրցաշարեր, որոնք համընկնում են գյուղատնտեսական աշխատանքների ավարտի տոնի հետ։ Մրցումները կրոնական բնույթի էին։ Դրանք ներառում էին պարեր, աղոթքներ և թատերական տեսարաններ՝ աստվածների պատվին։ Այդ ժամանակվա սումոյի տեխնիկան բավականին պարզ էր։ Այն համադրում էր բռնցքամարտ, ըմբշամարտ և նետումներ։

Սումոյի կանոնների ցանկը կազմվել է 8-րդ և 12-րդ դարերի միջև։ Սումո ըմբիշներին արգելվել է միմյանց մազերից բռնել, ոտքով կամ բռունցքներով հարվածել։ Հագուստի պարտադիր տարր է դարձել գոտկատեղի ծածկոցը։ Ներդրվել է մրցավարության համակարգ։ Կամակուրայի և Մուրոմաչիի դարաշրջաններում սումոն գործնականում դադարել է կրոնական ատրիբուտների տարր լինելուց։ Հին ըմբշամարտի տեխնիկան ներմուծվել է զինվորների մարզման համակարգ, որպեսզի դրանք հետագայում կարողանան օգտագործվել մարտերում։

17-րդ դարի սկզբից, երբ ներքին հակամարտություններով պատառոտված Ճապոնիայում տիրեց խաղաղություն, անհրաժեշտ էր վառ զվարճանք, և սումո ըմբշամարտը իդեալական էր այդ նպատակի համար։ Սահմանվեց ծեսը, հայտնվեցին նոր կանոններ և կատարելագործվեցին հիները, որոնք մինչ այդ կիրառվում էին։

Սումոյում ամեն ինչ մտածված է մինչև ամենափոքր մանրուքը, կանոնները և սովորույթները խստորեն պահպանվում են։ Ըմբիշների կոչումները և ձեռքբերումները կարող են ճշգրիտ որոշվել նրանց հանդերձանքով։ Սա վերաբերում է նաև առօրյա հագուստին։ Օրինակ՝ գլխի վերին մասում մազերը հավաքվում են կապոցի մեջ։ Սա պատահական չէ․ սանրվածքը պաշտպանում է գլուխը վնասվածքներից։ Ըմբիշի հատուկ գոտին՝ մավաշին, ունի ավանդական չափսեր և կապելու եղանակներ։ Առաջացել է նաև չեմպիոնի տիտղոսը՝ յոկոձունա։ Ըմբիշները մարզվում են որոշակի կանոնների համաձայն։ Ամբողջ առօրյան մարզումների և մտածված սննդակարգի միջոցով ուղղված է քաշի ավելացմանը և մկանային զանգվածի աճին։ 18-րդ դարից սկսած Ճապոնիայում ավելի ու ավելի հաճախ են սկսել անցկացվել սումոյի նման փողոցային խաղեր, որոնք հաճախ վերածվում էին զանգվածային կռիվների։ Հետևաբար փողոցային սումոն արգելվել է։

1980 թվականին անցկացվել է սումոյի առաջին սիրողական առաջնությունը, որին մասնակցել են նաև օտարերկրյա սումո ըմբիշներ։ Ընդ որում տարեցտարի այլ երկրների ներկայացուցիչների թիվը միայն ավելացել է։ 1983 թվականին հիմնադրվել է Սումոյի միջազգային ֆեդերացիան, որը կազմակերպվել է Ճապոնիայի և Բրազիլիայի կողմից։ 1985 թվականը եղել է առաջին աշխարհի առաջնության տարին, որին մասնակցել են 25 երկրների 73 մարզիկ։ Այնուամենայնիվ Ճապոնիան շարունակում է մնալ սումոյի կենտրոնը, որտեղ անցկացվում են պրոֆեսիոնալ մրցումներ։ Սիրողական մրցաշարեր անցկացվում են նաև այլ երկրներում։

Կ. Խաչիկյան