«Իրանը նյարդայնացած է. Հայաստանը զբաղվում է Անդրկովկասի անվտանգության առևտրով»
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Իրանի նախագահ Մասուդ Պեզեշկիանը իր առաջին պաշտոնական այցն է կատարել Երևան: Շատ փորձագետներ դա անվանում են «անսպասելի, բայց լուրջ մոտիվացված», որովհետև դա տեղի է ունեցել օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև ԱՄՆ միջնորդությամբ «Զանգեզուրի միջանցքի» նոր կարգավիճակը սահմանող և խաղաղության պայմանագրի կնքման հեռանկարով հուշագրի ստորագրումից հետո, գրում է svpressa.ru-ն:
Ավելի վաղ Իրանի արտաքին գործերի նախարար Աբբաս Արաղչին հայտարարել էր, որ Իրանի առաջնորդի Երևան այցի հիմնական նպատակը «Հարավային Կովկասում սահմանների որևէ փոփոխության անհնարինության վերաբերյալ Թեհրանի դիրքորոշումը հաստատելն է» և հատուկ ընդգծել էր, որ «Իրանը, չնայած Հայաստանի հանգստացնող հավաստիացումներին, մտահոգված է «Միջազգային խաղաղության և բարգավաճման Թրամփի երթուղու» նախագծով, որը ենթադրաբար պետք է կապի Ադրբեջանը Նախիջևանի հետ»: Ավելին, Իրանի գերագույն առաջնորդ Ալի Խամենեիի ավագ խորհրդական և Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի նախկին հրամանատար Յահյա Ռահիմ Սաֆավին ասել է, որ «տարածաշրջանում հնարավոր է նոր ռազմական բախում Իսրայելի կամ Միացյալ Նահանգների հետ» և «Իրանը պատրաստվում է ամենավատ սցենարին»: Այս առումով որոշ փորձագետներ պատերազմի սկսման ճշգրիտ ամսաթիվ են նշում 2025 թվականի հոկտեմբերի 25-ը: Այդ օրը Իրանը ոչ պաշտոնապես նշում է պարսից թագավոր Կյուրոս II Մեծի հին Բաբելոն մտնելու օրը: Այդ իրադարձության մասին շատ է խոսվում և դրա շուրջ երկրում տեղի է ունենում միապետական ուժերի համախմբում, որոնք տապալվել էին իսլամական հեղափոխության կողմից և որոնք այաթոլլաների ռեժիմի հետևողական և վաղեմի հակառակորդներն են։ Ճիշտ է, կան նաև Իրանում քաղաքացիական պատերազմ հրահրելու այլ միջնորդ սցենարներ, որոնց դեպքում Իսլամական Հանրապետությունը կանջատվի Մերձավոր Արևելքի հիմնական գործընթացներից: Բացի այդ, Իսրայելը դեռևս չի հասել իր այն նպատակներից որևէ մեկին, որոնք հայտարարել էր Իրանի հետ 12-օրյա պատերազմը սկսելիս, բայց հասել է Իրանի հրաժարմանը ապագայում բանակցելուց։ Ճիշտ է, այս իրավիճակը դեռևս գնահատվում է տարբեր հայտարարությունների մակարդակով, բայց Թեհրանը փորձում է «մատը զարկերակի վրա պահել՝ ակտիվացնելով աշխարհաքաղաքականության դիսկուրսը»:
Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը փորձում է համոզել Իրանի ղեկավարությանը, որ ԱՄՆ-ում ստորագրված փաստաթղթերը չեն վնասում Թեհրանին, բայց դա շատ դժվար է անել: Դա պայմանավորված է նրանով, որ եթե նա ԱՄՆ-ի հետ համաձայնությունների հասնի, ըստ որոնց ամերիկացիները տեղում ներգրավված կլինեն տարածաշրջանում տեղի ունեցող գործընթացներում, ապա հետագա գործողությունները կախված չեն լինի Հայաստանից: Այստեղ ամեն ինչ կառուցված է անհասկանալի պարադոքսների վրա. մի կողմից Երևանը ցանկանում է գնալ եվրոպական ինտեգրման ճանապարհով, բայց դեռևս գտնվում է ԵԱՏՄ-ում: Բացի այդ, նա ստորագրում է ռազմավարական համագործակցության փաստաթղթեր ԱՄՆ-ի հետ և միևնույն ժամանակ խոսում է Իրանի հետ նման փաստաթուղթ ստորագրելու իր մտադրության մասին, չնայած վերջինս թշնամական հարաբերությունների մեջ է Վաշինգտոնի հետ։
Բացի այս ամենը Թեհրանը իրավիճակը գնահատում է շատ ավելի լայն համատեքստում: Ներկայումս տարածաշրջանում իրականացվում են երկու գլոբալ աշխարհատնտեսական նախագծեր՝ չինական «Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ» նախաձեռնությունը և Հնդկաստան-Մերձավոր Արևելք-Եվրոպա տնտեսական միջանցքը: Մասնագետները պնդում են, որ այս ամենի հետևում կան տարածաշրջանային զարգացման երկու մրցակցային տեսլականներ, որոնք կփոխեն ամբողջ Մերձավոր Արևելքի աշխարհաքաղաքական լանդշաֆտը, և վստահեցնում են, որ հնդկական նախագծի հետևում կանգնած է Միացյալ Նահանգները, որը ձգտում է պահպանել իր ազդեցությունը տարածաշրջանում։
Մերձավոր Արևելքի երթուղին փաստացի չի գործում, և ինչպես գրում է թուրքական «Haber 7» հրատարակությունը «ամեն ինչ շարժվում է դեպի այն, որ Մերձավոր Արևելքը գտնվում է «աշխարհաքաղաքական միջանցքների» բախման եզրին, այնտեղ ցանկացած հետագա ցնցում դառնում է լակմուսի թուղթ՝ ձեռք բերելով իր սեփական իմաստը, քանի որ խոսքը ոչ միայն ապրանքների տեղափոխման, այլ նաև դրանց գոտում լայնածավալ արտադրական գործունեության կազմակերպման մասին է»: Մեգանախագծերի շուրջ մրցակցությունը առաջատար տերությունների ռազմավարության առարկան է և լրջորեն է ազդում աշխարհում տիրող իրավիճակի վրա։ Ընդ որում «Զանգեզուրի միջանցքը» աշխարհաքաղաքական առումով ամենախոցելին է նաև այն պատճառով, որ այն տանում է դեպի Իսրայել։
Սա արտացոլվում է Անդրկովկասում ԱՄՆ-ի վերջին գործողություններում, որի նպատակն է տարածաշրջանում թուլացնել Ռուսաստանին: Ամերիկյան National Interest հրատարակությունը պնդում է, որ «Միացյալ Նահանգների և ԵՄ-ի համարձակ նախաձեռնությունը Եվրոպան Կովկասով Հնդկա-Միջերկրական տարածաշրջանի հետ կապելու համար արդեն գերազանցում է Չինաստանի «Մեկ գոտի և մեկ ճանապարհ» նախաձեռնությունը իր մասշտաբով և ազդեցությամբ»: Ճիշտ է, գոյություն ունի նաև «Հյուսիս-Հարավ» միջանցքի նախագիծը, որը ձգվում է ավելի արևելք՝ Ուզբեկստանով և Աֆղանստանով, որին, Չինաստանից բացի, կարող են միանալ Իրանը, Պակիստանը և Հնդկաստանը: Այս տարբերակը, ի դեպ, ամենաապահովն է տարածաշրջանի հիմնական «խնդրահարույց տարածքներից» իր հեռավորությամբ և այն երկրների ազգային ինքնիշխանության պահպանման առումով, որոնց միջով այն կանցնի։ Սակայն սա արդեն իսկ «միջանցքների ճակատամարտի» իրական նշան է, երբ հիմնական ուշադրությունը աստիճանաբար տեղափոխվում է դեպի Ասիա, և ուղղություններից մեկը, անկասկած, իրանական է։ Դժվար է ասել, թե արդյո՞ք ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև հարաբերությունների լրացուցիչ սրացում կլինի 12-օրյա իսրայելա-իրանական պատերազմից և ամերիկացիների ուղղակի միջամտությունից հետո, չնայած Թեհրանի հռետորաբանությանը դրա նկատմամբ խիստ է։ Եվ Պեզեշկյանի Երևան կատարած այցից հետո էլ իրավիճակը չի փոխվել։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
