Երկու ճակատով խաղ. ինչու է Հայաստանը ցանկանում միաժամանակ լինել և Եվրոպայում և Կարմիր հրապարակում
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Եթե Հայաստանն ընտրեր վերջին տարիների գլխավոր քաղաքական բառը, դա, հավանաբար, կլիներ «մետ» տերմինը: Այդ տերմինը, որը ցույց է տալիս ուղղությունը, բացատրում է ոչ միայն Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունը, այլ նաև ներքին քաղաքականությունը՝ արևմտամետ, թե ռուսամետ: Հետաքրքիր է այն, որ այդ աշխարհաքաղաքական բաժանարար գիծն անցնում է անմիջապես ՀՀ Ազգային ժողովով, գրում է novayagazeta.ru–ն:
Այս բազմակողմանի շարժման համար կան տարբեր բացատրություններ: Եվ թիվ մեկ բացատրությունը անվտանգությունն է: 2020 թվականից հետո Հայաստանում դժվար է գտնել որևէ սոցիոլոգիական հարցում, որտեղ հարցվածները չնշեն անվտանգությունը որպես երկրի թիվ մեկ խնդիր: Եվ քանի որ Հայաստանի նման փոքր երկրի անվտանգության խնդրի լուծումը կապված է ճիշտ գործընկերներ ձեռք բերելու գործընթացի հետ, արտաքին քաղաքականության ուղղությունն անխուսափելիորեն տարածվում է նաև երկրի ներքին գործերի վրա:
Դեռ մարտի 26-ին ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավորները երկրորդ և վերջնական ընթերցմամբ հաստատեցին երկրի ԵՄ-ին անդամակցության գործընթացի վերաբերյալ օրինագիծը: «Մենք այս օրինագիծը բերեցինք, որպեսզի ՀՀ-ն արտահայտի իր քաղաքական կամքը միանալու Եվրոպական Միությանը։ Այդ գործընթացն անշրջելի է։ Ժողովուրդն աջակցում է դրան», - ասաց «Եվրոքվե» նախաձեռնող խմբի լիազոր ներկայացուցիչ Արտակ Զեյնալյանը։ Նույնիսկ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը դրականորեն արտահայտվեց նախագծի մասին։ Նա նշեց, որ հայ ժողովուրդը, ըստ իր արժեքային համակարգի, ցանկանում է շարժվել դեպի Եվրոպա։ «Ես գնացի Եվրախորհրդարան և ասացի, որ Հայաստանի Հանրապետությունը պատրաստ է Եվրամիությանը հնարավորինս մոտ լինել, որքանով Եվրամիությունը հնարավոր կհամարի։ Իմ ելույթից հետո Հայաստանում քննարկումներն ակտիվացան, և այդ ակտիվ քննարկումները հանգեցրին ստորագրահավաքի, և նախագիծը մտավ Ազգային ժողով։ Քաղաքական տրամաբանությունն ասում է, որ եթե իշխող մեծամասնությունը, որի քաղաքական առաջնորդը հայտարարություն է արել Եվրախորհրդարանի ամբիոնից, չընդունի այն, դժվար կլինի դա բացատրել ոչ միայն մեր հանրությանը, այլ նաև նույն եվրոպական հանրությանը», - ընդգծել էր Փաշինյանը։
Բայց չնայած այդ խոսքերին բոլորը հիանալի հասկանում են որ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության դիրքորոշման նման կտրուկ փոփոխությունը Մոսկվային դուր չի գա։ Եվ Կրեմլի արձագանքը չուշացավ։ Ռուսաստանի փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկը գրեթե անմիջապես հայտարարեց, որ Հայաստանը ստիպված կլինի ընտրություն կատարել Եվրասիական տնտեսական միության և Եվրամիության միջև հավելելով, որ եթե Հայաստանը գնա դեպի Եվրոպա, Ռուսաստանը պետք է վերանայի երկրի հետ տնտեսական հարաբերությունների ողջ շրջանակը։
Ռազմավարական հետազոտությունների և նախաձեռնությունների վերլուծական կենտրոնի ղեկավար, քաղաքական դիտորդ Հայկ Խալաթյանը հասկանում է, թե ինչու է Ռուսաստանը դեպի ԵՄ շարժումն ընկալում հիմնականում որպես աշխարհաքաղաքական շրջադարձ։ «Ռուսաստանի դիրքորոշումը հիմնված է տնտեսական հաշվարկների վրա։ Ակնհայտ է, որ ԵՄ-ն չի կարողանա փոխարինել Ռուսաստանին որպես Հայաստանի գլխավոր տնտեսական գործընկեր, ինչը հստակ ցույց է տալիս հարևան Վրաստանը, որի արտահանման շատ ապրանքների համար ռուսական շուկան է մնում անփոխարինելի՝ չնայած ԵՄ-ի հետ ասոցացման համաձայնագրի գոյությանը և Միխեիլ Սաակաշվիլիի նախագահության տարիներին Ռուսաստանի կողմից վրացական ապրանքների վրա դրված մի քանի տարվա լիակատար էմբարգոյին։ Սակայն Եվրամիությունն այժմ Ռուսաստանում ընկալվում է ոչ միայն որպես տնտեսական միություն, այլ նաև որպես ՆԱՏՕ-ի նման թշնամական քաղաքական կառույց։ Հատկապես եվրոպացի առաջնորդների այն պաշտոնական հայտարարությունների ֆոնին, որ նրանք մտադիր են ԵՄ-ի շրջանակներում կառուցել ՆԱՏՕ-ի նման այլընտրանքային անվտանգության համակարգ, և բացահայտորեն խոստովանում են, որ այդ համակարգն ուղղված է Մոսկվայի դեմ։ Հաշվի առնելով դա ԵՄ-ի հետ ցանկացած մերձեցում, ԵՄ անդամակցության գործընթացի մեկնարկի վերաբերյալ ցուցադրական օրենսդրական ակտեր (նույնիսկ եթե իրականում դրանց հետևում դեռևս ոչինչ չկա) Մոսկվայում ընկալվում են բոլորովին այլ կերպ, քան նույնիսկ մի քանի տարի առաջ»,– կարծում է փորձագետը։ Թվում է, թե Նիկոլ Փաշինյանը փորձում է Ռուսաստանի հետ դաշնակցային հարաբերությունների խզման գործընթացը դարձնել ավելի կառավարելի և անվտանգ իր անձնական իշխանության համար։ Եվ նա վախենում է, որ Մոսկվայի կտրուկ արձագանքը և դրա հակազդեցությունները կարող են լուրջ սոցիալ-տնտեսական ճգնաժամ առաջացնել Հայաստանում, ինչը, բնականաբար, կհանգեցնի լուրջ ներքաղաքական խնդիրների ներկայիս կառավարության համար։ Ահա թե ինչու, ինչպես նաև հաշվի առնելով Հայրենական մեծ պատերազմում հաղթանակի թեմայի զգայունությունը Ռուսաստանի ղեկավարության և անձամբ Վլադիմիր Պուտինի համար, Նիկոլ Փաշինյանը հասկացավ, որ Հաղթանակի 80-ամյակի տոնակատարությանը Մոսկվա չգալը կարող է շատ լուրջ հետևանքներ ունենալ երկկողմ հարաբերությունների համար, հատկապես վերջին տարիներին Հայաստանի իշխանությունների այն քայլերի և հայտարարությունների ֆոնին, որոնք շատ բացասաբար են ընդունվել Մոսկվայում։ Եվ Փաշինյանը գնաց։ Խալաթյանը կարծում է, որ իրականում «Գնանք Արևմուտք, գնանք ԵՄ» կարգախոսի ներքո Հայաստանի իշխանություններն ընդհանուր առմամբ քողարկում են իրենց շարժումը դեպի Թուրքիա։ Իսկ արդյո՞ք Թուրքիան, ի տարբերություն ԵՄ-ի, ունի հնարավորություն և լծակներ փոխարինելու Ռուսաստանին որպես հիմնական առևտրատնտեսական գործընկեր, ինչպես արդեն տեղի է ունեցել հարևան Վրաստանի հետ։ Պետք է նշել, որ այն գաղափարը, որ երկրի իշխանությունները պատրաստվում են Ռուսաստանին փոխարինել Թուրքիայով, բավականին տարածված է Հայաստանում և հիմնականում բարձրաձայնվում է խորհրդարանական ընդդիմության կողմից։
Հայկական քաղաքական դիսկուրսում հաճախ կարելի է լսել հարց. «Ու՞ր եք գնալու»։ Դա համարվում է Կրեմլի Հայաստանի նկատմամբ կոլեկտիվ մոտեցման իրական արտահայտություն։ Սա հնչում է բավականին տհաճ, բայց այնուամենայնիվ, որոշ փորձագետների կարծիքով, այն արտահայտում է այն, ինչ կա։ Ռուսաստանը շատ ուժեղ տերություն է տարածաշրջանում։ Օբյեկտիվորեն անհնար է ապրել Հարավային Կովկասում և ուշադրություն չդարձնել Մոսկվայի վրա։ Հետևաբար, զարմանալի չէ, որ չնայած եվրաինտեգրման ուղղությամբ այս ամբողջ աշխատանքին, Նիկոլ Փաշինյանն այնուամենայնիվ մասնակցեց մայիսի 9-ի Մոսկվայի Հաղթանակի շքերթին։ Ինչպես ասում են՝ ժողովրդին ժողովրդականը, թագավորին թագավորականը։
Արևմտամետ կողմնորոշում ունեցող բազմաթիվ քաղաքացիներ, այդ թվում փորձագետներ, բացահայտորեն դատապարտեցին վարչապետի այդ որոշումը։ Անհնար է խոսել եվրոպական արժեքների մասին և մասնակցել Եվրոպայի թիվ մեկ թշնամու կողմից կազմակերպված միջոցառմանը, ասում են Փաշինյանի քննադատները։
Խնդիրն այն է, որ եվրոպական ընտանիքին միանալ ցանկանալը մեկ բան է, իսկ տնտեսության մեջ Ռուսաստանից կախվածությունից հրաժարվելը բոլորովին այլ բան։
Ահա մի քանի թվեր։ 2024 թվականին ԵԱՏՄ անդամ երկրների միջև փոխադարձ առևտրի ծավալը նախորդ տարվա համեմատ աճել է 6.3 %-ով։ Հայաստանի համար փոխադարձ առևտրի բաժինը 2024 թվականին կազմել է երկրի ընդհանուր արտաքին առևտրի 25.6 %-ը։ ԵԱՏՄ երկրների հետ Հայաստանի փոխադարձ առևտրի կառուցվածքում հայկական արտահանման 94.6 %-ն ուղղվում է Ռուսաստան։ Սա բոլորովին նման չէ եվրոպական ընտրությանը։
Հետաքրքիր է նաև այն, որ դեպի Եվրամիություն շարժման մեկնարկի մասին օրենքն անակնկալ էր նաև Բրյուսելի համար։ ԵՄ անդամները շտապեցին սառեցնել հայերի ոգևորությունը։ Նրանք նշեցին, որ Հայաստանի անդամակցությունը Եվրամիությանը կպահանջի երկար ժամանակ և ջանք, այս գործընթացը չի կարող իրականություն դառնալ մեկ օրում կամ մեկ կամ երկու տարում։
«Եթե ինչ-որ մեկը հավատում է կամ եթե որևէ քաղաքական գործիչ խոստանում է, որ Հայաստանը կարող է դառնալ ԵՄ անդամ մի քանի տարուց, ակնհայտ է, որ դա չափազանցված սպասում է», - ասել է Լատվիայից Եվրախորհրդարանի անդամ Նիլս Ուսակովսը։
Քաղաքագետները նշում են, որ Հայաստանի եվրոպական ինտեգրման գործընթացը և «Եվրոքվեն»-ն որևէ կապ չունեն Եվրոպային միանալու օրակարգի հետ։ Դա արվում է ներքաղաքական խնդիրները լուծելու համար։
Հայաստանում շատերի համար ԵՄ-ն ասոցացվում է լավ կյանքի, ազատությունների և իրավունքների հետ։ Հետևաբար, ցույց տալը, որ դուք այդ ուղղությամբ եք գնում, թույլ է տալիս իշխանությանը քաղաքական օգուտներ քաղել։
2026 թվականի խորհրդարանական ընտրություններն են մոտենում, ուստի յուրաքանչյուր ոք, ով ցանկանում է առաջադրվել, պետք է նախապես հստակ դիրքավորվի քաղաքական դաշտում։
Ֆրիդրիխ Էբերտի հիմնադրամի Հայաստանի գրասենյակի ծրագրերի համակարգող, Հայաստանի Ամերիկյան համալսարանի դասախոս և քաղաքագիտության դոկտոր Նարեկ Սարգսյանի խոսքով երկրի արտաքին քաղաքականության վեկտորի փոփոխությունը սկսվել է Ադրբեջանի կողմից Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի դեմ ագրեսիայից հետո, երբ իշխող վերնախավը չի ստացել Ռուսաստանից սպասվող աջակցությունը։ ԵՄ դիտորդները կանգնած էին հայ-ադրբեջանական սահմանին և, այսպես ասած, դարձան այդ ամենի հրապարակային ազդարարները։
Բրյուսելի հետ համագործակցության նոր վեկտորը սկզբում կտրուկ արագացավ, բայց ոչ երկար, քանի որ, ըստ Նարեկ Սարգսյանի, այն հասավ իր հնարավոր գագաթնակետին։ Այժմ մանևրելու տարածքը կտրուկ նեղացել է, քանի որ ցանկացած քայլ ենթադրում է իրական անդամակցության ուղի։ Եվ այստեղ համագործակցության հարցում փակուղի է առաջանում, քանի որ Բրյուսելը ԵՄ-ում Հայաստանի գտնվելու օրակարգ չունի։ «Այս պահին Հայաստանը նույնպես չի կարող դա թույլ տալ իրեն, նույնիսկ եթե իրավական և տեխնիկական հրաշք տեղի ունենար և երկիրը համապատասխանի Կոպենհագենի անդամակցության գործընթացի չափանիշներին։ Հայաստանը սահմանափակված է ԵԱՏՄ-ին անդամակցությամբ, և այս պահին, կարծես, կառավարությունն ավելի քան գոհ է դրանից բխող տնտեսական օգուտներից։ Մասնավորապես, վերջին տարիներին վերաարտահանման ուղիներով ստեղծված հնարավորություններից», - ասել է Նարեկ Սարգսյանը։ Թվերը միայն հաստատում են դա, Հայաստանի տնտեսությունն այժմ ի վիճակի չէ փոխարինել ռուսական շուկան արևմտյան շուկայով։ «Ինչ վերաբերում է խորհրդարանում ԵՄ անդամակցության մասին օրենքի ընդունմանը, ապա դա մի քանի քաղաքական և քաղաքացիական կառույցների ստորագրություններ հավաքելու արդյունք է։ Սահմանադրության համաձայն 50000 ստորագրություն հավաքելով կարելի է իրական նախագիծ ներկայացնել Ազգային ժողով։ Այս դեպքում որոշակի փոփոխություններով օրինագիծը հաստատվեց խորհրդարանում, բայց այն հիմնականում հռչակագրային բնույթ ունի։ Չնայած այն օրենք է, բայց այն ոչ մի կերպ կապված չէ Եվրամիությանը անդամակցության Կոպենհագենի գործընթացի որևէ օղակի հետ։ Կարծում եմ այն հիմնականում ուղղված է ներքին լսարանին», - ասել է Նարեկ Սարգսյանը հավելելով, որ Երևանն ու Բրյուսելը ներկայումս հասել են հարաբերությունների խորացման հնարավոր քաղաքական սահմաններին, հետևաբար, ԵՄ անդամակցության մասին օրենքը պարզապես ևս մեկ նախընտրական քայլ է, որը կատարվել է ուղղված հաջորդ տարվան։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
