Վիճելի կետեր. ի՞նչ է սպասվում Հայաստանին և Ադրբեջանին նոր տարում. «Փաստ»
ՄԱՄՈՒԼԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
iz.ru-ն գրում է, որ Հայաստանն ու Ադրբեջանը վերջին մեկ տարվա ընթացքում ինտենսիվ բանակցություններ են վարել՝ նպատակ ունենալով կնքել խաղաղության համաձայնագիր և կարգավորել հարաբերությունները։ Փորձագետները նշում են, որ նման պայմաններում Անդրկովկասում իրավիճակը շարունակում է պայթյունավտանգ մնալ։ iz. ru-ն փորձել է հասկանալ իրավիճակը:
Հայաստանն ու Ադրբեջանը 2024 թվականի ընթացքում ինտենսիվ բանակցություններ են վարել, պարբերաբար փոխանակել խաղաղության պայմանագրի իրենց տարբերակները, փոփոխություններ կատարել և միմյանց ուղարկել արդյունքները։ Երկու երկրների ներկայացուցիչները երբեք չեն հոգնել ընդգծել, որ կան հաջողություններ, և դիվանագիտական աշխատանքը մոտենում է ավարտին։ Նման պայմաններում կարող է թվալ, թե Երևանն ու Բաքուն այս տարի անպայման համաձայնության կգան: Իրականում, սակայն, զգուշավորության շատ պատճառներ կան։ Փաստն այն է, որ ադրբեջանական կողմն ունի պահանջների անընդհատ ընդլայնվող ցանկ։ Դրանց մասին Իլհամ Ալիևն է հնարավորինս մանրամասն խոսել դեկտեմբերի կեսերին։ Մասնավորապես, նա առաջին անգամ բացահայտել էր խաղաղության համաձայնագրի երկու կետերի բովանդակությունը, որոնց շուրջ դեռ չի հաջողվել պայմանավորվել Հայաստանի հետ։ Նրա խոսքով, մեկը վերաբերում է միջազգային ատյաններում հայցերի փոխադարձ մերժմանը։ Երկրորդ վիճահարույց կետը վերաբերում է սահմանին երրորդ երկրների ներկայացուցիչների տեղակայման արգելքին: Բացի այդ, Ալիևը ևս երկու պահանջ է հնչեցրել: Նրա խոսքով, Երևանը պետք է փոխի Հայաստանի Սահմանադրությունը: Երկրորդ պահանջը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի լուծարումն է, որը ստեղծվել է 1992 թվականին՝ Ղարաբաղյան հակամարտության խաղաղ կարգավորման համար։ 2022 թվականին այդ կառույցը դադարեց գործել համանախագահների՝ Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի միջև տարաձայնությունների պատճառով։ Ֆորմալ առումով, սակայն, խումբը դեռ գոյություն ունի: Բացի այդ, Ալիևը խոսել է ադրբեջանցիների՝ Հայաստանի տարածքում «վերաբնակեցնելու» մասին։ Հետաքրքիր է, որ այդ թեման ի սկզբանե ի հայտ եկավ որպես պատասխան Երևանի՝ էթնիկ հայերին Լեռնային Ղարաբաղ վերադարձնելու պահանջին, սակայն դա հիմա ինքնուրույն կյանք է ստացել։ Ըստ Ալիևի, Հայաստանից մոտ 300 հազար ադրբեջանցի է վտարվել, այժմ նրանք ոչ միայն պետք է վերադառնան, այլ նաև վերաինտեգրվեն, այսինքն, ըստ ամենայնի, ստանան քաղաքական ներկայացուցչություն։ Եվ վերջապես, Բաքվի ակնհայտ դժգոհությունը պայմանավորված է հայկական կողմից օտարերկրյա զենքի գնմամբ, հատկապես այդ հարցում Ֆրանսիայի, ԱՄՆ-ի և Հնդկաստանի հետ սերտ համագործակցությանը։
Հասկանալի է, որ Հայաստանի իշխանությունները կարող են համեմատաբար հեշտությամբ կատարել Ալիևի որոշ պահանջներ։ Այսպես, Նիկոլ Փաշինյանը, ի պատասխան Ալիևի հարցազրույցի, հայտարարել է, որ Հայաստանը համաձայն է սահմանազատումից հետո երրորդ երկրների ուժեր չտեղակայել սահմանին։ Բացի այդ, Երևանն ասել է, որ, ընդհանուր առմամբ, դեմ չէ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի լուծարմանը։ Այլ հարցերի հետ ակնհայտորեն շատ ավելի դժվար է հաշտվել: Այսպիսով, Երևանում ասում են, որ իրենք բոլոր իրավունքներն ունեն վերազինելու իրենց բանակը։ Նրանք ընդգծում են, որ այս տարվա սեպտեմբերին երկրի Սահմանադրական դատարանը փաստացի չեղարկել է Անկախության հռչակագիրը, և այժմ հիմնական փաստաթղթերում չկան Ղարաբաղի մասին հիշատակումներ: Ի վերջո, նրանք կտրականապես մերժում են ադրբեջանցիների՝ Հայաստանում «վերաբնակեցման» մասին խոսակցությունները։
Ադրբեջանցի քաղաքագետ Իլգար Վելիզադեն կարծում է, որ խաղաղության պայմանագրի ստորագրման պայմանները դեռ չեն հասունացել։ «Հայաստանի Սահմանադրությունն անուղղակիորեն խոսում է Ղարաբաղի հետ վերամիավորվելու ցանկության մասին, այսինքն՝ Հայաստանի ապագա ինչոր իշխանություն այդ տեքստի հիման վրա հեշտությամբ կարող է դատապարտել խաղաղության պայմանագիրը։ Հասկանալի է, որ ադրբեջանական կողմը հավատարիմ է տևական խաղաղությանը, հետևաբար պահանջում է փոփոխություններ։ Բացի այդ, լուրջ մտահոգիչ է արտատարածաշրջանային ուժերի՝ առաջին հերթին Ֆրանսիայի և ԱՄՆ-ի գործունեությունը, որոնք զինում են Հայաստանին և դիտորդներ ուղարկում մեր սահման», պարզաբանում է նա։
Ըստ զրուցակցի, այս տարի, այնուամենայնիվ, իրավիճակը կարող է բարելավվել: «ԱՄՆ-ում իշխանության կգա նոր վարչակազմ: Հույս կա, որ Վաշինգտոնն ավելի պրագմատիկ քաղաքականություն կվարի և կդադարի միջամտել աշխարհի տարբեր կետերի, այդ թվում՝ Անդրկովկասի հակամարտություններին։ Նման պայմաններում տարածաշրջանային անվտանգության համակարգ ստեղծելու հնարավորությունները կմեծանան։ Եթե դա տեղի չունենա, ապա շատ դժվար է ակնկալել որևէ բանակցային հաջողություն»,- ընդգծում է նա։
Հայ քաղաքագետ Հրանտ Միքայել յանն էլ ասել է, որ տարածաշրջանային անվտանգության ռիսկերը շարունակում են բարձր մնալ։ «Հայկական կողմը համաձայնել է բազմաթիվ զիջումների։ Օրինակ՝ համաձայն է համաձայնագրի ստորագրումից հետո երրորդ երկրների ուժեր չտեղակայել սահմանին, պատրաստ է լուծարել Մինսկի խումբը և պատրաստ է հետ կանչել միջազգային դատարանների հայցերը։ Ադրբեջանից նման բան մենք չենք տեսնում։ Ակնհայտ է, որ Բաքուն ֆորմալ բանակցություններ է վարում, բայց իրականում կարծում է, որ ուժով կարող է շատ ավելիին հասնել իր համար»,-նշել է նա։
Միքայելյանը հավելել է, որ այս տարի հնարավոր է զինված սրացում: «Ադրբեջանն ավելացնում է իր ռազմական բյուջեն, Թուրքիան ամրապնդվել է՝ հասնելով Սիրիայում իրանամետ ուժերի պարտությանը։ Փաստորեն, Բաքուն և Անկարան այժմ պատրաստվում են նոր պատերազմի մեր տարածաշրջանում։ Միաժամանակ հայկական կողմը շարունակել է խաղաղության պայմանագիր կնքելու փորձերը։ Բայց ես վստահ եմ, որ նույնիսկ նման փաստաթղթի պաշտոնական ստորագրումը ոչինչ չի փոխի։ Մենք շատ լավ գիտենք, որ Ադրբեջանն ի վիճակի է խախտել առկա պայմանավորվածությունները։ Օրինակ՝ նա հանգիստ կերպով անտեսեց 2020 թվականի եռակողմ պայմանագիրը»,- ընդգծել է նա։
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
