Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ … ամբարձիչ

Ամբարձիչը, կամ դոմկրատը (հոլանդական dommekracht բառից) անշարժ կամ շարժական մեխանիզմ է բեռ բարձրացնելու համար։ Այն կարող է լինել շարային, պտուտակային, հիդրավլիկ, սեպային և օդաճնշական:

Այդ մեխանիզմի ամենատարածված տարբերակը տեղափոխվող կամ շարժական սարքն է ավտոմեքենան բարձրացնելու համար, որպեսզի փոխվեն անվադողերը: Որպես կանոն, մարդատար ավտոմեքենան ունենում է փոքր ամբարձիչ, որն աշխատում է մարդու մկանային ուժով:

Ամբարձիչների գործառույթները սովորաբար շատ պարզեցված են: Մարդկանց մեծամասնությունը, ովքեր որոշակիորեն ծանոթ են այդ սարքին, կարծում են, որ այն լավ է միայն անվադող փոխելու ժամանակ մեքենան բարձրացնելու համար: Բայց իրականում դրա ֆունկցիոնալությունը շատ ավելի լայն է: Այն օգտագործվում է կամուրջների բացվածքների կառուցման և հարթեցման, երկաթուղային գծերի վերանորոգման և մետաղական մալուխների լարման համար:

Բավական դժվար է հետևել այնպիսի օգտակար սարքի ստեղծման պատմությանը, ինչպիսին է ամբարձիչը: Ըստ պատմաբանների նման սարքեր այս կամ այն ​​ձևով օգտագործվել են դեռևս հնագույն ժամանակներից, սակայն դրանք լայն մասսաներին հայտնի են դարձել միայն ավտոմոբիլային տրանսպորտի զարգացման դարաշրջանում։

Արքիմեդի ամբարձիչն է համարվում ժամանակակից պտուտակավոր ամբարձիչների նախահայրը: Ճիշտ է, այդ մեխանիզմի օգնությամբ բարձրացրել են ոչ թե բեռներ, այլ ջուր խորքային հորերից ու ցածրադիր ջրամբարներից։ Այդ սարքը ներսում պտուտակով թեք խողովակ էր։ Այն պտտվում էր ձեռքով կամ քամու անիվով: Երբ պտուտակի շեղբերը պտտվում էին, նրանք ջուր էին վերցնում և աստիճանաբար բարձրացնում այն, իսկ  խողովակի վերին ծայրից հեղուկ էր թափվում։

Ամբարձիչի միանգամայն խաղաղ գյուտը հույներն օգտագործել են ռազմական նպատակներով։ Դրա օրինակ նախատիպ է դարպասները բացելու սարքը: Մեխանիզմը գլորվել է դեպի թշնամու ամրոցը և տեղադրվել դարպասի կողքին։ Հետո զինվորները պտտել են պտուտակը, որը սեղմում էր դռները և աստիճանաբար դրանք պոկում պատերից։ Բայց Հռոմեական կայսրության անկումից հետո շատ գյուտեր են մոռացվել։ Միայն միջնադարում է Լեոնարդո դա Վինչին հորինել ամբարձիչների իր սեփական տարբերակը: Այդ մեխանիզմի միայն գծանկարն է պահպանվել, նկարիչը երբեք կյանքի չի կոչել իր գաղափարը: Գծապատկերում ցուցադրված սարքը շատ նման է կոր բռնակով և կարճեցված հիմքով ժամանակակից ամբարձիչի:

Բայց վարորդները Լեոնարդո դա Վինչիին չեն պարտական ​​ամբարձիչների ժամանակակից մոդելների համար։ Գյուտի հեղինակը համարվում է ամերիկացի Ֆիլիպ Ջոն Հարրան։ Նա աշխատել է որպես ֆիզիկայի ուսուցիչ, հետաքրքրվել է անցյալ դարաշրջանների նվաճումներով և որոշել կատարելագործել դրանցից մեկը 1895 թվականին նախագծելով ամբարձիչ։ Սարքը վաճառելու համար, որը կոչվում էր Handyman կամ Sheepherder's Jack («ոչխարաբույծների ամբարձիչ»), Ջոնը թողնում է դպրոցը և ստեղծում իր սեփական ընկերությունը։ Բայց Ջոն Հարրային հաջողվում է վաճառել իր առաջին ամբարձիչը միայն 1905 թվականին։ Եվ այն գնել էր ոչ թե ֆերմերը, որոնց համար ստեղծվել էր սարքը, այլ ավտովարորդը։ Այդ ժամանակից ի վեր նման սարքերի պահանջարկն անշեղորեն աճել է:

Առաջին հիդրավլիկ ամբարձիչը հայտնագործվել է միայն 1925 թվականին։ Գյուտի հեղինակը Փիթեր Լունաթին է։ Այդ գաղափարը նրա մոտ ծագել է վարսավիրանոցում, որտեղ նա տարել էր իր որդուն: Երեխային նստեցնելով աթոռի վրա վարսավիրը նրան բարձրացրել էր ցանկալի բարձրության օգտագործելով ոտքով աշխատող պարզ հիդրավլիկ սարք։ Հետո մեկ տարվա ընթացքում այդ ուշադիր ամերիկացին նախագծել էր հիդրավլիկ պլատֆորմով մեքենայի ամբարձիչ, որն աշխատում էր ձեռքի պոմպով: Սարքը բավականին տպավորիչ չափեր ուներ, ուստի սկզբում այն ​​օգտագործվում էր միայն ավտովերանորոգման կետերում։ Այն միայն հետո կատարելագործվեց և դարձավ հայտնի ու պահանջված: Նշենք, որ շատ ժամանակակից բարձրացնող մեխանիզմներ ստեղծված են նույն սկզբունքով:

Կ. Խաչիկյան