«Հայաստանի վրա ուրվագծվում է ԱՄՆ նախագահ Վիլսոնի ստվերը»
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Ապրիլի 5-ին Բրյուսելում Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի, ԱՄՆ պետքարտուղար Անտոնի Բլինկենի և Եվրահանձնաժողովի նախագահ Ուրսուլա ֆոն դեր Լեյենի հայտարարված գագաթնաժողովը առաջացրել է քաղաքական խառնաշփոթ։
Ավելին, բանակցությունների օրակարգը քողարկված է Երևանի պաշտոնապես հայտարարված այն արտահայտությամբ, թե «նախատեսվում է քննարկել եռակողմ համագործակցության ուղիները, որոնք կնպաստեն Հայաստանի զարգացմանն ու կայունությանը»։
Բայց սկզբում պաշտոնական Բաքուն, իսկ հետո՝ Մոսկվան հայտարարեցին, որ Բրյուսելում նախատեսված այդ հանդիպումը «նպատակ ունի սրել իրավիճակը տարածաշրջանում», ինչը ստիպեց ԱՄՆ Պետդեպարտամենտին լրացուցիչ պարզաբանում տալ, որ միայն «Հայաստանի տնտեսական կայունությունը բարձրացնելու ուղիները կքննարկվի Բրյուսելի գագաթնաժողովում»։
Ավելին, Բաքուն և Երևանը հայտարարում են, որ «մի քանի քայլ են հեռու խաղաղության պայմանագրի ստորագրումից»։ Եթե իրավիճակը գնահատենք այդ համատեքստում, ապա Բաքվին նույնպես պետք է հրավիրեին Բրյուսելի գագաթնաժողովին։
Բայց դա տեղի չի ունեցել, ինչի համար կան լուրջ պատճառներ։ Բանն այն է, որ ընդամենը մի քանի օր առաջ հրապարակվել էր «Հայաստանի բարեկամների ցանց» բարձր մակարդակի խմբի զեկույցը, որը ղեկավարում է Դանիայի նախկին վարչապետ, ՆԱՏՕ-ի նախկին գլխավոր քարտուղար Անդերս Ֆոգ Ռասմուսենը։ Դրանում, մասնավորապես, ասվում է. «Հայաստանը շրջվում է դեպի Արևմուտք։
ԵՄ-ն շահագրգռված է աջակցել Հայաստանին այդ շրջադարձում, սակայն դրա հաջողության համար ԵՄ-ն և Հայաստանը պետք է ստանձնեն նշանակալի երկարաժամկետ ռազմավարական պարտավորություններ ռեսուրսների, անվտանգության ոլորտում համագործակցության, առևտրային հարաբերությունների և քաղաքական ներգրավվածության առումով»:
Այդ թեզի գործնական իրականացումը ներառում է երկու հետագա քայլ: Առաջին քայլը նախքան Ադրբեջանի հետ խաղաղության պայմանագիր ստորագրելը, Հայաստանի անվտանգության երաշխիքներ ստանալն է Արևմուտքից (ամենայն հավանականությամբ ԱՄՆ-ից), ինչը թույլ կտա Երևանին «պաշտպանվել» Ադրբեջանի հնարավոր գործողություններից։
Եթե Արևմուտքի աջակցությունը մեծանա, Երևանը կարող է փոխել իր պահվածքը բանակցային սեղանի շուրջ և նոր պայմաններ առաջադրել խաղաղության պայմանագրի համար։ Երկրորդ քայլը կսկսվի ՀԱՊԿ-ից, այնուհետև ԵԱՏՄ-ից Հայաստանի պաշտոնական դուրս գալու գործընթացներով։
Օբյեկտիվորեն, տարբեր պատճառներով, այդ երկու քայլերն էլ ուղղված են Ռուսաստանի և Ադրբեջանի ազգային շահերի դեմ, և, մեծ հաշվով, Հայաստանը կարող է գնալ նույն ճանապարհով, որով նախկինում գնում էր Ուկրաինան, և ինչը ուղղակիորեն կազդի նաև հարևան Իրանի և Թուրքիայի ազգային շահերին։ Այսպիսով, Հայաստանը, ինչպես և Ուկրաինան, կարող է հայտնվել բարդ «աշխարհաքաղաքական որջում», ինչպես նշում է ՌԴ ԱԳՆ-ն, և «կմնա կոտրած տաշտակի առաջ»։
Եթե խորանանք հարցի մեջ, ապա ստացվում է, որ Փաշինյանը սկսում է կրկնել դաշնակցականների արևմտյան դրեյֆը, որոնք Հայաստանի խորհրդայնացման նախօրեին հույսը դրել էին ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի վրա։ 1920 թվականի ապրիլի 23-ին Միացյալ Նահանգները ճանաչել էր հայկական պետությունը։
Սան Ռեմոյի կոնֆերանսում հավաքված դաշնակից առաջնորդները Վուդրո Վիլսոնին խնդրել են ընդունել Հայաստանի մանդատը և որոշել Հայաստանի և Թուրքիայի միջև սահմանը: Մայիսի 14-ին ԱՄՆ Սենատը միաձայն ընդունել է Ուորեն Հարդինգի առաջարկած բանաձևը, որով կարեկցանք էր հայտնվում հայ ժողովրդին։
Վիլսոնը դիմել է սենատորներին Հայաստանի համար մանդատ ընդունելու խնդրանքով։ Սակայն ԱՄՆ Սենատը ուշադրություն չի դարձրել նրա փաստարկներին և հունիսի 1-ին 52 կողմ, 23 դեմ ձայներով մերժել է Հայաստանի համար ԱՄՆ մանդատը:
Չնայած դրան 1920 թվականի նոյեմբերի 22-ին Վիլսոնն ընդունել է արբիտրաժային որոշում և կազմել Հայաստանի քարտեզը հիմնվելով Սևրի պայմանագրի վրա։ Սակայն 1920 թվականի դեկտեմբերին թուրքերը ջախջախեցին հայերին, և դրա մի փոքր մասը մնաց Վիլսոնի կողմից հայ ժողովրդի համար նախանշած ընդարձակ տարածքից։ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության պայմանագրի բացակայության պայմաններում նման մի բան՝ հաշվի առնելով իրադարձությունների որոշակի ընթացքը և հանգամանքները, այս անգամ էլ կարող է տեղի ունենալ։
Ավելին, ԱՄՆ-ն այսօր շարունակում է հետևել «Վիլսոնի տրամաբանությանը» փորձելով այն հասցնել իր տրամաբանական ավարտին՝ ապակայունացնելով իրավիճակը ողջ Անդրկովկասում։ Ըստ ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի պաշտոնյա Մեթյու Միլլերի «տարածաշրջանը մտցվում է քաղաքական տուրբուլենտության գոտի», և Բրյուսելում Երևանին կխնդրեն «կուլ տալ խայծը»։
Ինչպես 1920 թվականին, այնպես էլ հիմա, ինչպես ասում է ՌԴ արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովը, «Հայաստանի ղեկավարությունը մտացածին պատրվակներով տանում է դեպի Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների փլուզման»։ Ի դեպ, հայկական ԶԼՄ-ներում տեղեկություններ են հայտնվել՝ վկայակոչելով կառավարական աղբյուրները, որ Բրյուսելում կայանալիք հանդիպմանը մասնակցելու է նաև ՆԱՏՕ-ի գլխավոր քարտուղար Յենս Ստոլտենբերգը, և կողմերը փաստաթուղթ են պատրաստում Արևմուտքի կողմից Հայաստանին անվտանգության երաշխիքներ տրամադրելու մասին։
Նրան կարող են առաջարկվել ԵՄ անդամակցության թեկնածուի կարգավիճակ, խոստանալ ներդրումներ կատարել Խաղաղության եվրոպական հիմնադրամից և «սերտ ռազմատեխնիկական համագործակցություն իրականացնել»: Այդ գործընթացում փակագծերից դուրս է մնացել Արևմուտքի ցանկությունը պատժել Ադրբեջանին Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների համար։
Ճիշտ է Ադրբեջանի ԱԳՆ պաշտոնական ներկայացուցիչ Այխան Հաջիզադեն, երբ ասում է, որ «տարածաշրջանում հայկական կողմին բարեխիղճ բանակցությունների մղելու փոխարեն ԵՄ-ի և ԱՄՆ-ի նման գործողությունները ակնհայտորեն միակողմանի են, կանխակալ, հիմնված են երկակի ստանդարտների վրա, ստեղծում են նոր բաժանարար գծեր և այսպես կոչված ազդեցության ոլորտներ»։
Բայց շատ բան կորոշվի Բրյուսելի գագաթնաժողովի արդյունքներով։ Հայաստանի համար զգուշացումների շրջանն ավարտվում է, և մոտենում է կարևոր որոշումների պահը։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
