Անկախության հռչակագիր. ինչո՞ւ են Հայաստանում ցանկանում փոխել Սահմանադրությունը
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Bbc.com-ը գրում է, որ Երկար տարիներ հայկական ինքնությունը կառուցվել է Լեռնային Ղարաբաղի հետ միասնության և այնպիսի խորհրդանիշների վրա, ինչպիսին Արարատ լեռն է: Բայց անցած սեպտեմբերին Երևանը վերջնականապես կորցրեց վերահսկողությունը Ղարաբաղի նկատմամբ, և Հայաստանի իշխանությունները սկսեցին խոսել երկրի սահմանադրության, զինանշանի և օրհներգի փոփոխության մասին։ BBC-ն ուսումնասիրում է, թե ինչո՞ւ են Նիկոլ Փաշինյանն ու նրա թիմը ցանկանում ստեղծել նոր, չորրորդ հանրապետություն, և ինչպես են հասարակ հայերն արձագանքում ազգային խորհրդանիշների կորստին։
Անցած ամառ, շնորհավորելով երկրին Սահմանադրության օրվա առթիվ, ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը Հիմնական օրենքի ընթերցումն անվանեց «օգտակար յուրաքանչյուրի համար»։
Այդ ժամանակվանից Փաշինյանը փոխել է իր վերաբերմունքը երկրի գլխավոր փաստաթղթի նկատմամբ և առաջարկում է փոխել այն երկիրն ավելի «մրցունակ» դարձնելու համար։ Նրա խոսքերն արտացոլում են այն փակուղին, որին հասել են Բաքվի և Երևանի միջև բանակցությունները։ Թեև երկու երկրների ղեկավարներն ասում են, որ պետք է վերջնական խաղաղություն կնքվի, սակայն նրանք այլ կերպ են հասկանում դրա պայմանները։ Փաշինյանն ու իր թիմը հետևողականորեն գնում են զիջումների դրանք հիմնավորելով ավելի ուժեղ թշնամու հետ նոր պատերազմից և բուն Հայաստանի անկախության կորստից խուսափելու ցանկությամբ։
Հայաստանի ղեկավարը նախընտրում է այլաբանությունները, նա սահմանադրությունը համեմատում է ճանապարհորդի կարմիր հագուստի հետ, ում ճանապարհին ցուլեր են կանգնած։ Այդ հագուստը կարել է սիրելի տատիկը և շատ թանկ է ճանապարհորդի համար։ Նա ունի ընտրություն՝ ելնելով սենտիմենտալ նկատառումներից շարունակել կրել այն վտանգի ենթարկվելով, կամ կարմիր հագուստը հեռացնել ցլի աչքի առաջից: Ու թեև Փաշինյանն ուղղակիորեն չի ասել, որ խոսքը վերաբերում է իր նկատմամբ արտաքին ճնշումներին, սակայն այլաբանության իմաստը չի վրիպել լսարանի ուշադրությունից։ Ավելին, Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը նույն օրը ուղղակիորեն էր հայտարարել, որ Հայաստանը պետք է փոխի սահմանադրությունը։
Թեև Ալիևը պահանջում է փոխել սահմանադրությունը, սակայն խնդիրը, նրա տեսանկյունից, այլ փաստաթղթի՝ Հայաստանի անկախության հռչակագրի մեջ է, քանի որ այն հղում է պարունակում «Հայկական ԽՍՀ-ի և Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորման մասին»։ Եվ քանի որ Հայաստանի սահմանադրության նախաբանում կա հղում այդ հռչակագրին, Բաքվում կարծում են, որ դա նշանակում է օրինական պահանջներ ադրբեջանական տարածքների նկատմամբ։ Բայց բացի վիճելի տարածաշրջանի հետ միավորումից, հռչակագիրը պարունակում է նաև մեկ այլ կետ՝ 1918 թվականին Ցարական Ռուսաստանի ավերակների վրա հիմնված և բոլշևիկների կողմից շուտով կլանված Հայաստանի առաջին Հանրապետության ավանդույթը շարունակելու մասին։ 1991 թվականին ստեղծված պետությունն ընդգծել է իր շարունակականությունը նրա հետ փոխառելով նրա զինանշանն ու օրհներգը, որտեղ, ի թիվս այլ բաների, պատկերված է Արարատ լեռը, որի վրա, ըստ աստվածաշնչյան լեգենդի, ջրհեղեղից հետո կանգ է առել Նոյան տապանը։ Փաշինյանն առաջարկում է հրաժարվել այդ լեռից որպես Հայաստանի խորհրդանիշ: Նա ասում է, որ երկրի ամենաբարձր լեռը Արագածն է, այլ ոչ թե Արարատը, որը գտնվում է Թուրքիայի տարածքում։
Արարատը որպես Հայաստանի պետական խորհրդանիշ, նյարդայնացնում է Թուրքիային, որը Հայկական ԽՍՀՄ-ից իրեն է անցել 1920-ականներին։ Նման կերպ կարգավորեցին հարաբերությունները Խորհրդային Ռուսաստանի ու Թուրքական Հանրապետության միջև Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո։ Զինանշանի այլ տարրերի՝ հայկական չորս հնագույն թագավորությունների խորհրդանիշների մասին էլ Փաշինյանը ասում է, որ դրանք կապ չունեն հետխորհրդային հանրապետության հետ։
Հիմնը փոխելու առաջարկն էլ արել է ՀՀ ԱԺ նախագահ, վարչապետի մերձավորներ Ալեն Սիմոնյանը։ Օրհներգը փոխելը այդ պատգամավորի վաղեմի նախագիծն է, բայց նա նաև անցել է զինանշանի վրայով հերալդիկ առյուծին համեմատելով «Ֆեյսբուքյան սմայլիկի» հետ։ «Հայաստանը գոնե ջրի տակ չպետք է լիներ»,- այդպես է նկարագրել Սիմոնյանը համաշխարհային ջրհեղեղի ջրերից վեր բարձրացող տապանով Արարատ լեռան պատկերը։
Հայաստանի իշխանությունները պատրաստվում են հանրաքվեի դնել իրենց առաջարկները, և ասում են, որ խոսքը հայկական պետության վերագործարկման և նոր, չորրորդ հանրապետության ստեղծման մասին է՝ նախորդներն են 1918-1920 թվականների դեմոկրատական հանրապետությունը, Հայկական ԽՍՀ-ն և 1991 թվականին վերականգնված անկախ հանրապետությունը:
Հայաստանում նոր պատերազմի մտավախությունները հիմնավորվում են հենց Հայաստանի տարածքի մասին Ալիևի պարբերաբար հնչող մեկնաբանություններով։
Վերջին մեկ տարվա ընթացքում նա Հայաստանը բազմիցս է անվանել «Արևմտյան Ադրբեջան», իսկ այս տարվա հունվարին կրկին հայտարարել է, որ Երևանը և երկրի հարավային Սյունիքի մարզը (Զանգեզուր) Խորհրդային իշխանությունների կողմից Հայաստանին փոխանցված հնագույն ադրբեջանական տարածքներ են։ Պատմության նկատմամբ այս հետաքրքրությունը նաև գործնական հարթություն ունի: Ադրբեջանը երկար ժամանակ ձգտել է ստեղծել այսպես կոչված Զանգեզուրի միջանցք դեպի Նախիջևան հարավային Հայաստանով: Փաշինյանը գտնում է, որ դա պետք է լինի մի ճանապարհ, որտեղ Հայաստանի մուտքի և ելքի մաքսակետեր կան։ Ալիևը պահանջում է, որ ստուգումներ չլինեն:
Շատ հայեր վախենում են, որ Ադրբեջանը Թուրքիայի աջակցությամբ կփորձի գրավել երկրի մի մասը կամ ուժով միջանցք կտրել։ Այդ մտահոգությունները Երևանին հաջողվեց փոխանցել Բրյուսելին։ Հունվարին եվրոպական դիվանագիտության ղեկավար Ժոզեպ Բորելը դատապարտել է «նախագահ Ալիևի կողմից հնչեցված տարածքային պահանջները» և զգուշացրել Հայաստանի տարածքային ամբողջականության խախտումներից։
Ալիևի ագրեսիվ հայտարարությունները միգուցե փորձ են թղթի վրա ամրագրել առկա հաջողությունները, և ոչ միայն Ղարաբաղում, կարծում է հայ-ադրբեջանական բանակցությունների ընթացքին քաջատեղյակ քաղաքագետ Տիգրան Գրիգորյանը։ Փաշինյանն առաջարկեց զորքերի հայելային դուրս բերումը սահմանից որպես խաղաղության քայլ, բայց Բաքուն մերժել է դա։ «Մենք ոչ մի քայլ չենք շարժվի ինչպես 2021 թվականի մայիսի, այնպես էլ 2022 թվականի սեպտեմբերի մեր դիրքերից»,- ասել է Ալիևը խոսելով սրացումների ժամանակ ադրբեջանական զորքերի կողմից օկուպացված Հայաստանի Հանրապետության տարածքների մասին։ Նրա տեսանկյունից, քանի որ երկրների միջև սահմանների սահմանազատում չի իրականացվել, ապա դա չի կարելի օկուպացիա համարել։
Գրիգորյանը կարծում է, որ վերջին ամիսներին Ադրբեջանն օգտագործել է բանակցությունները մեղմելու Ղարաբաղից հայ բնակչության արտահոսքից առաջացած հեղինակության կորուստը, ազատվելու արևմտյան միջնորդներից, որոնց միջոցով տեղի է ունեցել երկխոսությունը, և խաղաղության պայմանագրի օրակարգից բացառելու համար նման հիմնական հարցերը, ինչպիսին է օրինակ սահմանների սահմանազատումը։
Փաշինյանի առաջարկները հայ լինելու նշանակության, ազգային խորհրդանիշների և ազգային գաղափարի մասին հայ հասարակության մեջ բուռն քննարկումների պատճառ են դարձել Ղարաբաղի կորստից հետո և զինանշանի վրա Արարատի հնարավոր հանման լույսի ներքո։
Հայաստանի իշխանություններն ընտրել են «ինքնակամ ապաազգայնացման» ուղին: Նման կերպ է բնութագրել լրագրող Արշալույս Մղդեսյանը այն ոգևորությունը, որով պաշտոնական Երևանը կատարում է Բաքվի պահանջները։
Հարցազրույցից հետո, որտեղ վարչապետը այլաբանություն էր օգտագործում ցուլերի և կարմիր հագուստի մասին, հանրային ռադիոյի տնօրենը ներողություն է խնդրել այն բանի համար, որ իր աշխատակիցը բավականաչափ քննադատաբար չի հարցեր տվել քաղաքական գործչին և վարչապետի խոսքերը մեկնաբանել է որպես «դադարենք հայ լինել»:
Նման տեսակետի հետ համաձայն է 23-ամյա ուսանողուհի Շուշանիկ Այրիյանը: Շուշանիկն ու իր ընտանիքը վերջին հակամարտության արդյունքում փախստական դարձան Լեռնային Ղարաբաղից, և նրա համար Փաշինյանի նոր գաղափարները համընկնում են տունը կորցնելու ողբերգության հետ։
«Դա նման է ասելուն, որ պետք է դադարենք հայ լինելուց, քանի որ քանի դեռ հայ ենք, նրանք ուզում են մեզ սպանել։ Դա իմաստ չունի»,- ասում է Շուշանիկը։
epress.am ազատական հրատարակության գլխավոր խմբագիր Յուրի Մանվելյանը կարծում է, որ Ղարաբաղից գաղթը մնում է ողբերգություն առանձին ընտանիքների համար։ Թեև հարյուրավոր ակտիվիստներ օգնեցին ղարաբաղցիներին և բնակարան փնտրեցին նրանց համար, բայց միջին վիճակագրական երևանցին ավելի շատ նկատում է այն, որ տաքսիի ուղեվարձը էժանացել է, քանի որ ղեկին նստել են այլ աշխատանք չգտնող ղարաբաղցի տղամարդիկ: Նրա խոսքով հասարակության մեջ ապատիա է տիրում: «Առանց դրա էլ տխրության շատ պատճառներ կան»,- ասել է նա հասարակության մեջ տիրող տրամադրությունների մասին։ Անցյալ տարի Հայաստանում անցկացված ամենահուսալի համարվող ամերիկյան IRI հարցումը ցույց տվեց, որ հայաստանցիների մեծ մասը չի վստահում ոչ մի քաղաքական գործչի և դժգոհ է կառավարությունից, բանակից և դատական համակարգից։
Տիրող տրամադրության մասին ամենատարածված պատասխանն է եղել «վտանգ, անհանգստություն, վախ ապագայի հանդեպ»: Այդ մտահոգության հիմնական աղբյուրը երկրին ու նրա սահմաններին սպառնացող արտաքին սպառնալիքն է։
Վաղուց նման կարծիք կար, որ Ղարաբաղում տարածքային զիջումների գնացող ցանկացած հայ առաջնորդ անմիջապես կտապալվի, քանի որ այդ հարցը շատ կարևոր է հայերի համար։ Բայց Փաշինյանը նախ ընդունեց տարածքների մի մասի կորուստը, իսկ հետո ամբողջությամբ լքեց Ղարաբաղը։ Ընդդիմության առաջնորդները նրան անվանեցին «կապիտուլյանտ» և զանգվածային բողոքի ցույցեր կազմակերպեցին։ Բայց նարդյունքի չհասան: Սեպտեմբերին ընդդիմադիր կուսակցությունները հաղթեցին Երևանի ավագանու ընտրություններում։ Բայց նրանք չկարողացան համաձայնության գալ քաղաքապետի միասնական թեկնածուի շուրջ, և արդյունքում քաղաքապետ դարձավ Փաշինյանի համախոհը, թեև իշխող կուսակցությունը հավաքել էր ձայների ընդամենը 32,5 տոկոսը։
Մոտ վեց տարի առաջ իշխանության գալով փողոցային բողոքի ալիքով Փաշինյանն իր իշխանությունը սկսեց վարչապետի գրասենյակից ֆեյսբուքյան ուղիղ եթերով, որում ժողովրդին խոստացավ որոշումների ամբողջական թափանցիկություն։
Նրա նախկին ժողովրդականությունից ոչ մի հետք չի մնացել, իսկ սելֆիի ձողի միջոցով ուղիղ հեռարձակումները դադարել են։ Հիմա, երբ վարչապետը պատրաստվում է ծաղիկներ դնել զինվորական գերեզմանատանը, ոստիկանները պետք է բռնեն ու տանեն զոհված զինվորների մայրերին, ովքեր ցանկանում են վարչապետի դեմքին ասեն այն ամենը, ինչ մտածում են նրա մասին։
Փաշինյանն արդեն փորձել է 2020 թվականին Սահմանադրական դատարանի բարեփոխման հանրաքվե կազմակերպել, հետո քվեարկությունը խաթարվեց համաճարակի պատճառով, բայց իշխող կուսակցությունը խորհրդարանում քվեարկության միջոցով կարողացավ ի վերջո նշանակել իրեն անհրաժեշտ դատավորներ և մեծամասնություն ստանալ Սահմանադրական դատարանում:
Արդյո՞ք այս անգամ էլ կառավարությունը կկարողանա վերաշարադրել հիմնական օրենքը։ Տիգրան Գրիգորյանը նշել է, որ հանրաքվեում հաջողության հասնելու համար անհրաժեշտ կլինի ավելի քան 600 հազար կողմ ձայն։ «Հաշվի առնելով Փաշինյանի ցածր վարկանիշը վարչական ռեսուրսները կարող են չբավարարել այդ նպատակին հասնելու համար, նույնիսկ եթե փոփոխությունների դեմ հանրային լայն կոնսոլիդացիա չլինի»։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
