Մոսկվան ու Թեհրանը ռազմավարական գործընկերության ճեղքման առաջ են
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Iarex.ru-ն գրում է, որ Մոսկվայի և Թեհրանի միջև տեղի է ունեցել երկու հեռախոսազրույց։ ՌԴ ԱԳ նախարար Սերգեյ Լավրովը զրուցել է իր իրանցի գործընկեր Հոսեյն Ամիր Աբդոլլահյանի հետ, իսկ ՌԴ պաշտպանության նախարար Սերգեյ Շոյգուն իրանցի գործընկեր Մոհամմադ Ռեզա Աշտիանիի հետ։ Երկու երկրների միջև հեռախոսային ձևաչափով նման երկխոսություն հազվադեպ է լինում։ Բայց նա մոտիվացված է Կարմիր ծովի ավազանում ստեղծված իրավիճակով, Եմենում ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի ռազմական հարձակումով և Գազայում տեղի ունեցող զարգացումներով, և կողմերը պետք է խորհրդակցեն ոչ միայն համագործակցության, այլ նաև տարածաշրջանային անվտանգության ապահովման հարցերով։ Ավելին, անցյալ տարվա դեկտեմբերի սկզբին Մոսկվա էր այցելել Իրանի նախագահ Իբրահիմ Ռաիսին։
Կողմերի միջև մշտապես տեղի են ունենում շփումներ ամենաբարձր մակարդակներով։ ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը չորս անգամ այցելել է Իրան, իսկ Իրանի նախկին նախագահ Հասան Ռոհանին Ռուսաստան՝ երեք անգամ: Ավելին, միջազգային հարթակները Պուտինի և Իրանի ներկայիս նախագահ Իբրահիմ Ռաիսիի հանդիպումների սովորական վայրն են դարձել։ Ավանդաբար Ռուսաստանի և Իրանի ղեկավարները քննարկում են միջազգային և տարածաշրջանային խնդիրները։
Ինչ վերաբերում է երկկողմ առևտրատնտեսական համագործակցությանը, ապա կողմերը գրեթե բոլոր ուղղություններով շարժվում են դեմ հանդիման և ունեն ընդհանուր խոշոր ենթակառուցվածքային նախագծեր։ Այստեղ հարկ է նաև հիշեցնել, որ Իրանը դարձել է ШОС-ի լիիրավ անդամ, իսկ 2024 թվականի հունվարից՝ БРИКС-ի անդամ։ Այսպիսով, ներկայիս չափազանց բարդ միջազգային իրավիճակում Մոսկվայի և Թեհրանի միջև երկխոսությունը այլ մակարդակներով և տարբեր ձևաչափերով ևս կարևոր են:
Բայց երկու երկրների հարաբերություններում արտաքուստ ոչ այնքան նկատելի նրբերանգներ կան։ Այսպիսով, նշված հեռախոսազրույցների արդյունքներով կողմերը հայտարարել են «մեծ համաձայնագրի» ստորագրման նախապատրաստման մասին։ Փաստն այն է, որ այդ համաձայնագրի շուրջ խոսակցությունները շարունակվում են երկար ժամանակ, սկսած 2020 թվականի ամառվանից։ Այն ժամանակ իրանական կողմն առաջարկել էր 20 տարի ժամկետով ռազմավարական համագործակցության համապարփակ համաձայնագրի նախագիծ։ 2022 թվականի հուլիսին ՌԴ նախագահի օգնական Յուրի Ուշակովը հայտարարեց, որ Ռուսաստանն ու Իրանը ծրագրում են երկկողմ հարաբերությունները տեղափոխել ռազմավարական գործընկերության նոր մակարդակ։ Մեկ ամիս անց հայտնի դարձավ, որ Իրանի և Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարությունները փոխանակել են երկարաժամկետ համապարփակ համագործակցության համաձայնագրի նախագծեր։ Միաժամանակ Թեհրանը հայտարարել է, որ համաձայնագրի ստորագրումը «կկայանա մինչև 2022 թվականի ավարտը»։ Հետո դադար եղավ։ 2023 թվականի մարտին Աբդոլլահյանն ասել էր, որ կողմերը փաստաթղթի նախագծի վրա աշխատանքները կավարտեն ապրիլին։ ՌԴ ԱԳՆ-ն պարզաբանել էր, որ «Ռուսաստանի Դաշնության և Իրանի միջև ռազմավարական գործընկերության մասին համաձայնագիրը գրեթե պատրաստ է»։ Անցյալ տարվա հոկտեմբերին «3+3» ձևաչափով (Իրան, Ռուսաստան, Թուրքիա, Հայաստան, Ադրբեջան, Վրաստան) հանդիպման ժամանակ Լավրովը նշել էր, որ համաձայնագիրը պատրաստվել է 85%-ով: Սակայն փորձագետները նշում են, որ «փաստաթղթի ոչ բավարար մշակման դեպքում Արևմուտքի հետ երկրներից մեկի հարաբերությունների կարգավորման դեպքում պայմանագրով ստանձնած պարտավորությունները կարող են ծանր անդրադառնալ»։ Եվ հիմա կողմերը վերադարձել են իրենց սկզբնական դիրքերին։
Իսկ ի՞նչ է կատարվում: Այո, որոգայթներ կան։ Նախ ուզում եմ ուշադրություն հրավիրել Ռուսաստանի պաշտպանության գերատեսչությունում Մոսկվայի և Թեհրանի հեռախոսազրույցներից հետո Ռուսաստանում հայտնված հայտարարության վրա. «Կողմերը ընդգծել են ռուս-իրանական համագործակցության սկզբունքներին հետևողականությունը, այդ թվում միմյանց ինքնիշխանությունն ու տարածքային ամբողջականությունը, որը կհաստատվի ստորագրման նախապատրաստվող Ռուսաստանի Դաշնության և Իրանի Իսլամական Հանրապետության միջև միջպետական պայմանագրում»։ Եթե նման տեքստ տեղադրվեր պատրաստվող փաստաթղթում, հասկանալի կլիներ։ Սակայն ստեղծված իրավիճակի համատեքստում «միմյանց ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության հարգման» սկզբունքների շեշտադրումը հարց է առաջացնում. «Ի՞նչ է, մի թե՞ հիմա Ռուսաստանի ու Իրանի հարաբերություններում հարցեր կան»։
Դրանք 2023 թվականի հուլիսի վերջին ծագած սկանդալի արձագանքներն են, երբ Մոսկվայում կայացած Պարսից ծոցի համագործակցության խորհրդի վեցերորդ նախարարական նիստին հաջորդած հայտարարության տեքստում ասվում էր, որ նախարարներն աջակցել են միջազգային ջանքերին հասնելու երեք կղզիների՝ Մեծ Տոմբա, Փոքր Տոմբա և Աբու Մուսա վեճի խաղաղ կարգավորմանը։ Բայց այդ կղզիները, որոնք ամբողջությամբ վերահսկում են Պարսից ծոցից դեպի Հնդկական օվկիանոս ելքը, իրականում պատկանում են Իրանին 1971 թվականից, թեև ԱՄԷ-ն վիճարկում է դա համարելով դրանք Շարժայի էմիրության մաս: Ժամեր անց, ելույթ ունենալով Իրանի ազգային հեռուստատեսության եթերում, Աբդոլլահյանն ասել է. «Քանի դեռ մենք պահպանում ենք մեր երկկողմ և բազմակողմ հարաբերությունները այդ երկրների հետ, մենք երբեք թույլ չենք տա Ռուսաստանին կամ Չինաստանին մտածել, որ նրանք մեր միակ ընտրությունն են»: Այդ կապակցությամբ Իրանի ԱԳՆ է կանչվել ՌԴ դեսպան Ալեքսեյ Դեդովը, ով ընդգծել է, որ Մոսկվան հարգում է Իրանի տարածքային ամբողջականությունը, ինչը Լավրովը հաստատել է իրանցի գործընկերոջ հետ հեռախոսազրույցում։
Եվ այնուամենայնիվ, երկրների միջև դեռևս պահպանվել է ոչ այնքան հրապարակային լարվածությունը, որն ազդել է համաձայնագրի ստորագրման գործնական նախապատրաստման վրա։
Մոսկվան իր վերաբերմունքն ուներ միջուկային համաձայնագրի շուրջ ԱՄՆ-ի հետ Իրանի փակ բանակցություններին։ Լավրովը բազմիցս ասել է, որ միջուկային «գործարքի» վերսկսման վերաբերյալ վերջնական որոշումը պետք է կայացնեն ոչ թե Իրանն ու ԱՄՆ-ը, այլ համաձայնագրի բոլոր կողմերը, այդ թվում Ռուսաստանը և Չինաստանը։ Տարաձայնություններ կան նաև սիրիական և պաղեստինյան խնդիրների լուծման հարցում։ Անդրկովկասում էլ ամեն ինչ պարզ չէ։ Սակայն Մերձավոր Արևելքում «թշնամիների» և «բարեկամների» հետ կապված իրավիճակը արագ փոխվում է։ Օրինակ, մինչև վերջերս Էր Ռիադի ու Թեհրանի միջև բանակցություններն ապարդյուն էին թվում, սակայն այժմ ամեն ինչ այլ է։ Ավելին, Իրանն ու Ռուսաստանը շատ ընդհանրություններ ունեն՝ Հյուսիս-Հարավ տրանսպորտային միջանցք, որը կզսպի Արևմուտքին և կպայքարի նրա պատժամիջոցների դեմ:
Իրավիճակն ինքնին, ինչպես գլոբալ, այնպես էլ տարածաշրջանային քաղաքականության մեջ, պահանջում է Մոսկվայի ու Թեհրանի երկկողմ համագործակցությունը ռազմավարական մակարդակի հասցնել։ Պուտինն ու Ռաիսին հայտարարել են, որ երկու երկրների հարաբերությունները պետք է լինեն «ռազմավարական», այլ ոչ թե «կարճաժամկետ կամ դիրքային» ստեղծելով փոխգործակցության սիներգիա։ Ռուսաստանի հետ Իրանի ռազմավարական գործընկերությունը կարող է երաշխավորել նրա տարածքային ամբողջականության պահպանումը և թույլ կտա Ռուսաստանին էլ ավելի ամրապնդել իր դիրքերը Մերձավոր Արևելքում։ Եվ հենց այն փաստը, որ ՌԴ պաշտպանության նախարարությունը նույնպես հայտարարում է ռազմավարական համագործակցության համաձայնագրի աշխատանքների ավարտի նախապատրաստման մասին, շատ հատկանշական է։ Հատկապես հիմա, երբ փորձում են Իրանը շրջապատել «հակամարտությունների կամարով»։ Եթե նման փաստաթղթի ստորագրումն իրականում տեղի ունենա մոտ ապագայում, ապա Ռուսաստանի և Իրանի հարաբերությունները նոր որակական և երկարաժամկետ բովանդակություն կստանան, ինչը մեծապես կորոշի իրադարձությունների զարգացումը Մերձավոր Արևելքում։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
