Ղարաբաղյան հակամարտության վերջնական լուծման խճճված ռազմավարությունը
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Ng.ru-ն գրում է, որ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել է, որ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի հետ վերջին հարցազրույցը լուրջ հարված է խաղաղության գործընթացին։ Դրա հետևանքով երկրների միջև խաղաղության պայմանագրի ստորագրման շուրջ բանակցությունները կարող են սառեցվել։ Մասնավորապես, Բաքուն ԱՄՆ-ին և Ֆրանսիային այլևս չի դիտարկվում որպես միջնորդներ, իսկ Ռուսաստանում հանդիպումն անգամ չի քննարկվում։ Երևանը պնդում է, որ սահմանները պետք է գծվեն ԱՊՀ ստեղծման մասին Ալմա-Աթայի հռչակագրի համաձայն։ Այդ փաստաթղթում ասվում է, որ բոլոր ստորագրող երկրները, այդ թվում՝ Հայաստանը և Ադրբեջանը, ճանաչում են միմյանց տարածքային ամբողջականությունը ԽՍՀՄ կազմում իրենց ունեցած շրջանակներում։
Այսպիսով, ըստ Փաշինյանի, միայն անհրաժեշտ է երկու հանրապետությունների խորհրդային վարչական սահմանը դարձնել պետական։ Մինչդեռ ադրբեջանական հեռուստաալիքներին տված հարցազրույցում Իլհամ Ալիևը Հայաստանի մայրաքաղաքը Երևան է անվանել միայն մեկ անգամ, իսկ 7 անգամ Իրևան։ Միաժամանակ նա հայտարարել է, որ 1918 թվականին այդ քաղաքն անարդարացիորեն է փոխանցվել Հայաստանին, և դա «նվերը» չէր։ «1920 թվականին խորհրդային կառավարությունը Արևմտյան Զանգեզուրի զգալի մասը փոխանցել է Հայաստանին։ Դա նույնպես պատմական փաստ է, կան քարտեզներ, քսաներորդ դարասկզբի քարտեզներ։ Կա Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության քարտեզ, որտեղ Զանգեզուրը ոչ արևելյան է կամ արևմտյան, այլ ամբողջ Զանգեզուրն Ադրբեջանի տարածքն է։ Տարածքների նման նվերները շարունակվել են տարիներ շարունակ։ Վերջին նման նվերն արվել է 1969 թվականի մայիսին, - ասել է Ալիևը, - և այդ իսկ պատճառով նրանք ցանկանում են հիմնվել 1970-ականների քարտեզների վրա: Հարց, թե ինչո՞ւ 1970-ական թվականների քարտեզներով: Ասա, բացատրիր ինձ, ի՞նչ մեթոդական ու քաղաքական հիմքեր կան դրա համար։ Ոչ մի»:
Փաշինյանը կարծում է, որ նման հայտարարությունները հակասում են բանակցային գործընթացի տրամաբանությանը։ Նա, սակայն, չի բացառում, որ Ալիևի դիրքորոշման վրա կարող էր ազդել Ադրբեջանում արտահերթ նախագահական ընտրությունների նախապատրաստումը։ Միևնույն ժամանակ, Հայաստանի ղեկավարն իր գործընկերոջը հրավիրել է պայմանագիր կնքել սպառազինությունների վերահսկման վերաբերյալ և հայտարարել, որ պատրաստ է բացել այսպես կոչված «Զանգեզուրի միջանցքը» նույն պայմաններով, որով Բաքվից Նախիջևան ճանապարհն անցնում է Իրանի տարածքով։
«Ալիևի հարցազրույցը ուղերձ էր Փաշինյանին, որ պետք չէ հետաձգել խաղաղության համաձայնագրի ստորագրումը,- ng.ru-ին ասաց Քաղաքական հետազոտությունների ադրբեջանական «Ատլաս» կենտրոնի ղեկավար Էլխան Շահինօղլուն,- կոմունիկացիաների բացման և սահմանների որոշման հարցը կդառնա հետագա բանակցությունների առարկա։ Օրինակ, չնայած այն հանգամանքին, որ Վրաստանը հանդիսանում է Ադրբեջանի ռազմավարական գործընկերը, երկու երկրների միջև սահմանազատման շուրջ բանակցությունները դեռ շարունակվում են, կան տարաձայնություններ սահմանների որոշ հատվածների վերաբերյալ։ Ադրբեջանը Ռուսաստանի հետ սահմանները ընդունել է ընդամենը մի քանի տարի առաջ։ Դա նշանակում է, որ Հայաստանի հետ սահմանների որոշումը երկար բանակցային գործընթաց է լինելու»։
Միաժամանակ Շահինօղլուն վստահեցրել է, որ Բաքուն տարածքային պահանջներ չունի Երևանի նկատմամբ։ Փոխարենը Ալիևը ձգտում է ուղղակի բանակցություններ վարել Հայաստանի հետ։ Այնուամենայնիվ այդ երկխոսությունը հավասար չի լինի, Փաշինյանը կարծես թե մոռացել է ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմի արդյունքները։ «Հաղթող երկրի և պարտվող երկրի տարբերությունն այն է, որ վերջինս չի կարող թելադրել իր պայմանները»,- նշել է փորձագետը։
Դա արտահայտված է թե՛ զենքի վերաբերյալ Փաշինյանի առաջարկներում, թե՛ Սյունիքի մարզով անցնող ճանապարհի դեպքում, որն Ադրբեջանում կոչվում է Արևմտյան Զանգեզուր։ «Ալիևն իր հարցազրույցում հստակ հայտարարել է, որ Հայաստանի հետ ոչ մի սահման չի բացվի առանց Զանգեզուրի միջանցքի հարցը լուծելու։ Ադրբեջանն ունի տարբեր շուկաներ դուրս գալու այլընտրանքներ, Հայաստանը դրանք չունի։ Բաքվից Իրանի հետ կապված բաց միջանցքի նման պահանջ չկա, մինչդեռ երկու երկրների միջև սահմանային անցակետերի թիվն ավելացել է»,- ասել է Շահինօղլուն։
2023 թվականի վերջին ԱՄՆ-ի միջնորդությամբ նախնական պայմանավորվածություն էր ձեռք բերվել Վաշինգտոնում Հայաստանի և Ադրբեջանի ԱԳ նախարարների հանդիպման վերաբերյալ։ Սակայն հունվարի սկզբին պետքարտուղարության Հարավային Կովկասում բանակցությունների գծով ավագ խորհրդական Լուի Բոնոն այցելեց Երևան, սակայն Բաքու չթռավ։ Արդյունքում, ամերիկյան մայրաքաղաքում հանդիպման օրը այդպես էլ չհայտարարվեց։ Հատկանշական է այն, որ ԱՄՆ-ում նոյեմբերին բանակցություններ պետք է տեղի ունենային, սակայն ադրբեջանական կողմը հրաժարվեց այն պատրվակով, որ ամերիկացիները որոշել են ռազմական և այլ օգնություն չցուցաբերել Բաքվին մինչև չկարգավորվեն նրա հարաբերությունները Երևանի հետ։
Անցյալ տարի նաև Ֆրանսիան էր հանդես գալիս որպես երկրորդ միջնորդ, սակայն Լեռնային Ղարաբաղում այսպես կոչված հատուկ գործողությունից հետո Բաքուն հրաժարվեց Փարիզի ծառայություններից։ Ալիևին դուր չէր գալիս, որ Ֆրանսիայի իշխանությունները սկսեցին զինել Հայաստանին և նույնիսկ լոբբինգ էին անում ԵՄ-ում Ադրբեջանի դեմ պատժամիջոցներ կիրառելու համար։ «Ֆրանսիան այն երկիրն է, որն այսօր զինում է Հայաստանին, և նախապատրաստում հաջորդ պատերազմին»,- վստահ է Ադրբեջանի նախագահը։ Ինչ վերաբերում է Ռուսաստանին, ապա նրա տարածքում լիարժեք բանակցություններ են տեղի ունեցել 2023 թվականի մայիսին։ Միաժամանակ Ալիևն ու Փաշինյանը վիճել են Լաչինի և Զանգեզուրի միջանցքների շուրջ։ Չնայած դրան, ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինն ասել է, որ իրավիճակը գնում է դեպի կարգավորում, իսկ չլուծված խնդիրները «զուտ տեխնիկական բնույթ են կրում»։
Կովկասի ինստիտուտի ղեկավար Ալեքսանդր Իսկանդարյանը կարծում է, որ Բաքվի և Երևանի միջև բանակցություններում խնդիրները կապված են ոչ թե միջնորդների հետ, այլ ադրբեջանական կողմի Ղարաբաղի համար պատերազմում հաղթանակից առավելագույն օգուտ քաղելու ցանկության հետ։ «Սկզբում Բաքուն հայտարարեց, որ միջնորդները պետք է անպայման լինեն արևմտյան, հետո արեւմտյան, բայց առանց Ֆրանսիայի, հետո հիշեցին Ռուսաստանին, իսկ հիմա պարզվում է, որ միջնորդներ ընդհանրապես պետք չեն։ Սրանք բոլորը տեխնիկական հնարքներ են բանակցային գործընթացը ձգձգելու համար։ Իրականում խաղաղության պայմանագիրը ըստ էության պետք է լինի հակամարտության կոնսենսուսային լուծման իմաստով, որը կբավարարի երկու կողմերին, բայց դա Ադրբեջանին չի հետաքրքրում»,- ասել է Իսկանդարյանը ng.ru-ին։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
