Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ … գազար

Գազարը (լատիներեն՝ Daucus), նեխուրազգիների (հովանոցավորներ) ընտանիքի երկամյա, հազվադեպ՝ միամյա կամ բազմամյա բույսերի ցեղ է։ Հայտնի է նրա  մոտ 60, Հայաստանում 1 տեսակ։ Արմատապտուղը մսալի է, գլանաձև, իլիկաձև՝ բութ կամ սուր ծայրով, կարմիր, սպիտակ, դեղին, երբեմն՝ մուգ կապտավուն գույնով։  Այդ արմատապտուղը ավելի քան 5000 տարվա պատմություն ուն: Մարդու կողմից գազար օգտագործելու առաջին տվյալները վերաբերվում են մեր թվարկությունից առաջ 3000-ականներին: Ընդ որում այն ժամանակ օգտագործվող գազարը չի եղել գազարագույն: Հայտնի է , որ առաջինը գազար օգտագործել են Աֆղանստանում: Այն ժամանակ գազարը ներսից դեղին էր, դրսից կարմրավուն: Հին հույները և հռեոմացիները ևս գազար օգտագործել են, բայց հիմնականում բուժական նպատակով, համարվում էր, որ գազարը ուժեղացնում է տղամարդու սեռական պոտենցիան: Գազարը Եվրոպա է բերվել 10-ից 13-րդ դարերում: Անդալուսացի բժիշկ Իբն-ալ-Ավամը նկարագրել է գազարը որպես կարմիր և դեղին արմատապտուղ: Բյուզանդացի բժիշկ Սիմեոն Սիտը ևս նկարագրել է այդ գույները: Հետագայում՝ 17-րդ դարում Հոլլանդիան է դարձել գազարի ամենամեծ արտահանողը Եվրոպայում: Այդ ժամանակ էլ հենց հոլլանդացի հայրենասեր սելեկցիոներների կողմից ստեղծվել է  նարնջագույն (նույնն է ինչ գազարագույն) գազարը ի պատիվ Օրանժ հոլլանդական արքայական դինաստիայի: Ներկայիս մշակովի գազարի բոլոր տեսակները կապ ունեն Հոլլանդիայում ստեղծված գազարի չորս տեսակների հետ՝ «վաղ կիսաերկար», «ուշ կիսաերկար», «սկարլետ»  և «երկար օրանժ»: Հիմա խանութներում արդեն կարելի է հանդիպել նաև այլ  գույների  գազարների՝ սպիտակ, դեղին, մուգ կարմիր, թանաքագույն և այլն: 1997 թվականին Իսլանդիայում հաջողվել է աճեցնել գազար  շոկոլադի համով, նպատակը այն է , որ երեխաները գազար հաճույքով ուտեն: Մշակովի գազարը մտնում է  տնտեսապես ձեռնտու մշակաբույսերի տասնյակի մեջ: Մեկ տարում աշխարհում մոտավորապես արտադրվում է  35,658 միլիոն տոննա գազար: Այդ ամենի միայն կեսը արտադրվում է Չինաստանում, մնացածը այլ երկրներում՝ ՈՒզբեկստան, Ռուսաստան, ԱՄՆ և այլն: Գազարի արտադրության ավելացումը աշխարհում իրականանում է, ոչ թե բերքատվության աճով, այլ մշակելի տարածքների ավելացման հաշվին: Գազարը առանց այդ էլ բերքատու կուլտուրա է, նրա բերքատվությունը մեկ հեկտարից կազմում է 20-ից 80 տոննա:

 
Կ. Խաչիկյան