Արդյո՞ք Չինաստանին պետք է նոր թուրքական կագանատ
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Iarex.ru-ն գրում է, որ Ղազախստանի վարչապետ Ալիխան Սմաիլովը չինական տրանսպորտային ընկերություններին և լոգիստիկ օպերատորներին հրավիրել է ավելի ակտիվ օգտագործել Տրանսկասպյան միջազգային տրանսպորտային երթուղին Չինաստանից Եվրոպա բեռնարկղային փոխադրումների համար։ «Չինաստան-Եվրոպա երթուղու վրա բեռների տեղափոխուն էլ ավելի մեծացնելու համար մենք առաջարկում ենք ավելի ակտիվ օգտագործել Տրանսկասպյան միջազգային տրանսպորտային երթուղին: Դա կնվազեցնի ապրանքների փոխադրման ժամանակը գրեթե կիսով չափ»,- ասել է Սմաիլովը Շանհայում Չինաստանի 6-րդ միջազգային ներմուծման ցուցահանդեսի բացման արարողության ժամանակ։ Նրա խոսքով, ներկայումս Չինաստանից Եվրոպա ամբողջ ցամաքային տարանցիկ երթևեկության մոտ 85%-ը կատարվում է Ղազախստանում, և այժմ ղազախական տերմինալների կառուցումը Սիան քաղաքում և վրացական Փոթի նավահանգստում ընթացքի մեջ է: Նախատեսվում է երկաթուղային անցակետ ղազախ-չինական սահմանին, չոր նավահանգիստներ Բախտի և Կալժատ անցակետերում, կոնտեյներային հանգույց Ակտաուում, ինչպես նաև Սև ծովում Միջին միջանցքի երկայնքով նավահանգիստների ընդլայնում: Այդ կապակցությամբ վարչապետը չինական տրանսպորտային ընկերություններին հրավիրել է մասնակցելու թվարկված նախագծերին, ինչպես նաև հրավիրել է «տրանսպորտային և լոգիստիկ օպերատորներին ակտիվորեն օգտագործել Ղազախստանում առկա անդրսահմանային տրանսպորտային ենթակառուցվածքը»։
Անդրկասպյան միջազգային տրանսպորտային երթուղին (TMTM կամ Միջին միջանցք) ենթակառուցվածքային նախագիծ է Ասիայից Եվրոպա ապրանքների առաքման համար շրջանցելով Ռուսաստանը և Իրանը, Չինաստանից Ղազախստանով, Կասպից ծովով, Ադրբեջանից, Վրաստանից և Թուրքիայից մինչև Հին աշխարհ: Նախկինում Ղազախստանի, Ադրբեջանի և Թուրքիայի ղեկավարները շատ են խոսել այս երթուղու մասին։ Նրանք ընդգծել են հսկայական տարածաշրջանում տարանցման և տրանսպորտի ոլորտի զարգացման ռազմավարական նշանակությունը, քանի որ ընթացքի մեջ է գլոբալ հաղորդակցության միջանցքների դիվերսիֆիկացման գործընթացը։ Եվ նման դատողությունը աշխարհաքաղաքական լուրջ հիմնավորում ունի։ Ռուսաստանի տարածքով ապրանքների տարանցիկ փոխադրումն ավելի է բարդացել Ուկրաինայում Ռուսաստանի հատուկ ռազմական գործողության մեկնարկից հետո, երբ Արևմուտքը ընդունել է հակառուսական բանաձև, որը պահանջում էր «փակել ԵՄ նավահանգիստները ռուսական նավերի համար» և «արգելել մուտքը ԵՄ բոլոր նավահանգիստներ այն նավերին, որոնց վերջին կամ հաջորդ նավահանգիստը Ռուսաստանում է»։
Ղազախստանն այլ իրավիճակում է: Նա անմիջականորեն է մասնակցում չինական «Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ» աշխարհատնտեսական նախագծին երեք ուղղություններով՝ Չինաստան – Ղազախստան – Ռուսաստան – Եվրոպա, ելքով դեպի Բալթիկ ծով, Չինաստան – Ղազախստան – Ադրբեջան – Վրաստան – Թուրքիա – Եվրոպա, Սև և Միջերկրական ծովեր ելք, Չինաստան – Ղազախստան – Թուրքմենստան – Իրան – Պակիստան, ելքով դեպի Պարսից ծոց և Հնդկական օվկիանոս: Առաջարկվում է շարժվել այդ ուղղություններով վեց երթուղիներով, և Ղազախստանը մասնակցում է դրանցից հինգին, բայց համառորեն խթանում է TMTM-ն՝ երթուղիներից ամենադժվարը, քանի որ այն անցնում է տարբեր եղանակային պայմաններով կլիմայով տարածքներով և հատում է բազմաթիվ սահմաններ: Բայց ինչո՞ւ հենց հիմա Աստանան որոշեց կրկին հիշեցնել Չինաստանին այդ մասին:
Բոլոր ցուցումներով, արտաքուստ թվում է, թե ամեն ինչ կապված է պատերազմն ու պատժամիջոցները շրջանցող այլընտրանքային ուղիների կառուցման հետ, սակայն իրականում լուծվում են ոչ միայն առևտրի, այլ աշխարհաքաղաքական ենթատեքստ ունեցող առևտրի հետ կապված խնդիրները։ «Միջին միջանցքի» նշանակությունը դուրս է գալիս տնտեսական շրջանակներից, և նախագիծն ինքնին առաջին հերթին ծառայում է որպես հետխորհրդային տարածքում տնտեսական անհավասարակշռության և ԱՊՀ երկրների տրանսպորտային և լոգիստիկ ինտեգրման թուլացման գործիք։ Երկրորդ հերթին այն վերստեղծում է թյուրքական կագանատի ուրվագծերը, որի տարածքը տարածվում էր Մոնղոլիայից և Չինաստանից մինչև Եվրոպայի արևելյան սահմանները: Ենթադրվում է, որ Արևելքից Արևմուտք առևտրային ճանապարհի առկայությունը մեկ դերակատարի ձեռքում կհեշտացնի ապրանքների փոխադրումը, ինչը նվազեցնում է նոր ռազմական բախումների ռիսկերը, քանի որ TMTM-ի գրեթե ողջ տարածքն անցնում է թյուրքական պետություններով ( բացառություն է Վրաստանը, որի երկարությունը արևելքից արևմուտք 542 կմ է): Երրորդ հերթին ապագայում համագործակցության առաջարկվող ձևաչափերը տնտեսականից կվերածվեն աշխարհաքաղաքականի, ինչը կպահանջի նոր որոշումներ ոչ միայն առևտրի, այլ նաև գաղափարախոսության և արտաքին քաղաքականության ոլորտում։ Չորրորդ հերթին տարածաշրջանային համակարգի փոփոխությունները հարմարեցված են Արևմուտքին և դառնում կամ կարող են դառնալ Արևմուտքի կողմից լուրջ ճնշում ոչ միայն Ռուսաստանի, այլ նաև Չինաստանի վրա Սինցզյան-Ույգուրական ինքնավար շրջանի միջոցով (պատմական տերմինը «Արևելյան Թուրքեստան»): Ահա թե ինչ է գրում չինական Global Times հրատարակությունը. «Թյուրքական պետությունների կազմակերպումը կարող է հրահրվել ծայրահեղ ազգայնականության աճով, որը կարող է սրել էթնիկ հակամարտությունները և ազդել տարածաշրջանային կայունության և անվտանգության վրա»։ Իր հերթին ամերիկյան National Interest հրատարակությունը նշում է. «Միջին միջանցքը կամ Տրանսկասպյան միջազգային տրանսպորտային երթուղին (TITR) հսկայական ուշադրություն է գրավել որպես եվրոպական մատակարարման շղթաների այլընտրանքային ճանապարհ: Բայց կա ևս մեկ կարևոր հանգամանք, Թյուրքական համագործակցության աճի հետևանքները, մասնավորապես, նրա հնարավոր դերը Չինաստանի հետ ավելի լայն հակամարտությունում: Չինաստանի հարևաններից ոչ մի երկիր, ամենայն հավանականությամբ, այնքան շահագրգռված չի լինի տիրելու մայրցամաքային Չինաստանի մեծ մասին, որքան թյուրքական աշխարհը, եթե տարածաշրջանը վերածվի համատարած հակամարտության Չինաստանի Սինցզյան շրջանում կամ Արևելյան Թուրքստանում: Թուրքական ուժեղ դաշինքը կարող է նաև նպաստել Չինաստանի շուրջ Ալթայի աղեղի ստեղծմանը, որը կներառի Մոնղոլիան և, հավանաբար, Ճապոնիան և Հարավային Կորեան: Թայվանի շուրջ ավելի լայն պատերազմի դեպքում պոտենցիալ պատերազմը թյուրքական դաշինքի հետ և Սինցզյանի հնարավոր կորուստը Չինաստանի ցանկացած առաջնորդի կստիպի երկու անգամ մտածել գործելուց առաջ»:
Պատահական չէ, որ այժմ «Միջին միջանցքի» մասին ավելի շատ են խոսում Աստանայում, Բաքվում և Անկարայում, քան Պեկինում։ Եվ դա համարում են իրենց հիմնական աշխարհաքաղաքական առաջնահերթությունը՝ փորձելով նոր քաղաքականություն մշակել չինական թեքումով։ Ավելին, կան իրական նշաններ, որ Բաքուն և Անկարան կփորձեն գրավել Պեկինին ակտիվորեն մասնակցելու Անդրկովկասում անվտանգության նոր տարածաշրջանային համակարգի ստեղծմանը, հնարավոր է «3+3» հարթակի միջոցով (Ռուսաստան, Թուրքիա, Իրան, Ադրբեջան, Հայաստան): և Վրաստան): Օբյեկտիվորեն դրա համար կան հիմնական պայմանները։ Այս առումով South China Morning Post-ի հոնկոնգյան հրատարակությունը կարծում է, որ Ադրբեջանն ու Վրաստանը կփորձեն «ծածկել Պեկինի թիկունքը որպես իրենց նախաձեռնությունը խթանելու հովանոց»:
Սակայն Չինաստանը մինչ այժմ խուսափել է տարածաշրջանային հակամարտությունների մեջ ներգրավվելուց և դեռ փորձում է միանալ Մերձավոր Արևելքում խաղաղապահ դիվանագիտական գործողություններին: Չինացի փորձագետների կարծիքով՝ խնդիրներ կարող են առաջանալ Թուրքիայում և նույնիսկ Ադրբեջանում կապված իսրայելա-պաղեստինյան հակամարտության հետ, որոնք կարող են տուժել ներկայիս Մերձավոր Արևելյան ցունամիից։ Իսկ եթե նրանք համաձայնում են Արևմուտքի հետ համատեղ մասնակցել նման նախագծերին, ապա պետք է պատրաստ լինեն աշխարհաքաղաքական իրավիճակի բարդությունների։ Բայց դա ստիպում է Չինաստանին գործել ավելի զգույշ, հատկապես, որ դրա նշանակությունը տարբեր է նախագծի տարբեր մասնակիցների համար։ Ղազախստանն ունի հյուսիսային, միջին և հարավային երթուղիներ։ Ադրբեջանը նույնպես ռուսական «Հյուսիս-Հարավ» նախագիծի մաս է։ Նրանք կարող են ժամանակին հետ կանգնել, եթե ինչ-որ բան պատահի: Ինչ վերաբերում է Չինաստանին, ապա նա ունի շատ ավելի լայն ընտրություն, նույնիսկ եթե ԱՄՆ-ին հաջողվի իրականացնել «C5+1» նախագիծը Կենտրոնական Ասիայում։
Ի պատասխան` Մոսկվան, իհարկե, կարող է օգտագործել իր մրցակցային առավելությունները` զարգացնելով «Հյուսիս-Հարավ» միջազգային տրանսպորտային միջանցքը, որը կմիացնի Ռուսաստանը, Ադրբեջանը, Իրանը և Հնդկաստանը և «կանջատի» Թուրքիային։ Բայց բոլորն առայժմ խաղում են մթության մեջ:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
