Աշխարհաքաղաքական շանսի հրամայականը

Արդի աշխարհում աշխարհաքաղաքական նոր աշխարհակարգ է ձևավորվում, ինչին ականատես ենք դառնում վերջի 4-5 տարիներին։ Ըստ էության, այն գեոպոլիտիկ շահերը, որոնք գոյություն ունեին մինչև 2018 թվականը, ներկայումս առ ոչինչ են՝ պայմանավորված մի շարք առանցքային դրույթներով ու հանգամանքներով։ Միաժամանակ, ինչպես և հուշում է պարզ տրամաբանությունը, այս ամենից չի կարող անմասն մնալ հարավկովկասյան տարածաշրջանը, որտեղ ոչ միայն խաչվում, այլև բախվում են գեոպոլիտիկ բևեռների քաղաքական ու աշխարհաքաղաքական շահերը։ Ասեմ ավելին, հենց Հարավային Կովկասն առանցքային կռվաններից մեկն է, որտեղ նշված բևեռները փորձում են դիվերսիֆիկացնել իրենց դիրքերը։

Մյուս կարևոր ու անկյունաքարային կետն, իհարկե, Մերձավոր Արևելքն է, որտեղ դեռևս 2012-2013 թվականներից՝ Լիբանանում, ապա նաև Սիրիայում, նախ բացվեցին, որից հետո մեկնարկեց «տաք» գործողությունների փուլը։ Այսօր էլ Մերձավոր Արևելքում իրականցվում է հերթական գեոպոլիտիկ օպերացիան, որից շատ բան է կախված։ Եթե ավելի բացենք թեման, փաստացի ներկայումս մենք երրորդ համաշխարհայինի մեջ ենք, քանի որ տեղի ուենցողը մի պետության շահերի տիրույթում չի տեղավորվում, այլ ունի համաշխարհային նշանակության բնույթ։

Հատկանշական է այն, որ Մերձավոր Արևելքի ու Հարավային Կովկասի փոխկապակցվածությունն ամենաուղղակի է, քանի որ շատ պետություններ շահերի բախման հանգուցալուծվող շահեր ունեն և երկու տարածաշրջանում գործոններ են, ուստի տրամաբանական է, որ մի հատվածում տեղի ուենցող գրեթե ցանկացած շարժ անմիջապես իր ազդեցությունն է ունենում մյուս հատվածում։ Ներկայումս նույնպես նմանօրինակ մի իրավիճակ է, երբ Իսրայելում տեղի ունեցող զարգացումներն ու աշխարհաքաղաքական «բազարն» իր արտացոլումն է գտնում նաև մեզ մոտ։

Այս համատեքստում շատ հատկանշական է Թուրքիայի ֆիգուրացիան, ով այժմ առանցքային խաղացող է դարձել նաև հարավկովկասյան սեգմենտում։ Ավելին, պաղեստինա-իսրայելական հակամարտության գոտում ստեղծված իրավիճակը հերթական անգամ ի ցույց է դնում Թուրքիայից Ադրբեջանի կախվածության աստիճանը։ Սա ակնհայտ է, քանի որ տարիներ շարունակ Ադրբեջանին զինած, բազում տեսակի աջակցություն ցուցաբերած Իսրայելը ներկա պահին փաստի առջև է կանգնած, իսկ այս ամենապատասխանատու պահին Ադրբեջանն առաջնորդվում է ոչ թե Իսրայելի հետ մինչ այս պահը գոյություն ունեցած փաստացի դաշնակցային հարաբերություններից բխող տրամաբանությամբ, այլ Թուրքիայի թելադրանքով։

Թերևս պարզ է դառնում նաև այն, որ այս հանգամանքը նոր խնդիրներ է առաջացնում Իսրայելի՝ տարածաշրջանային ավելի հեռուն գնացող նպատակների տեսանկյունից։ Զինելով Ադրբեջանը, ինչպես նաև այդ երկրի տարածքում հետախուզական մեծ ցանցեր ու հնարավորություններ ստեղծելով՝ Իսրայելը պատրաստվում էր ադրբեջանական գործոնն օգտագործել Իրանի դեմ։ Մինչդեռ հիմա պարզ դարձավ, որ պաղեստինա-իսրայելական հակամարտությունը Մերձավոր Արևելքում մտերմացրել է Թեհրանին ու Անկարային։ Չմոռանանք, որ նշված այս հանգամանքը մեծ խնդիր է նաև Արևմուտքի համար։

Շատ ավելի ակնհայտ ու տրամաբանական է, որ ստեղծված իրավիճակում Իսրայելն ու ԱՄՆ-ն ստիպված են նոր լուծումներ որոնել, ինչպես Մերձավոր Արևելքի, այնպես էլ հարակից տարածաշրջանների, այդ թվում՝ Հարավային Կովկասի համար։ Այստեղ հատկանշական է, որ ընդհանուր այս տիրույթում Ադրբեջանի հարցն առանձին քննարկումների թեմա է դառնալու, ընդ որում, այն առանձին քննարկումների թեմա է դառնալու նաև Ռուսաստանի և Իրանի համար։

Ընդհանուր այս շիլաշփոթի մեջ ակնառու ու պարզ է, որ Ադրբեջանի իսրայելական նախագիծը տապալվել է և ամբողջովին նոր իրավիճակ ստեծվել, ինչը, պետք է փաստենք, որ հայկական շահի համար ինչ-ինչ նախադրյալներ է ստեղծում։ Բանն այն է, որ գրավելով Արցախը՝ Ադրբեջանը վերջնականորեն կորցրել է իր սուբյեկտայնությունը՝ ամբողջովին պարկելով իր պրոտեժների տակ, ինչն իր հերթի նշանակում է, որ Արցախի հարցն էլ է վերածվում աշխարհաքաղաքական կենտրոնների բանակցությունների թեմայի և, եթե Հայաստանը կարողանա ճիշտ հարաբերություններ կառուցել արտաքին գործընկերների հետ, ապա այս հարցում մեծ հաջողություններ ունենալու իրական հնարավորություն կստանա։ Իսկ, թե երբ կարող է ՀՀ-ն նման «կալիբրի» հարց լուծել պարզ ու տրամաբանական է․ երբ Փաշինյանն ու իր վարչախումբը հեռացվի ՀՀ քաղաքական արենայից, և տեղի ունենա բանակցողի արմատական փոփոխություն։

Արմեն Հովասափյան