«Ինչի մասին են պայմանավորվել Թուրքիայի ու Ադրբեջանի նախագահները ղարաբաղյան պատերազմից հետո»
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Vedomosti.ru-ն գրում է, որ Ադրբեջանի և Թուրքիայի ղեկավարներ Իլհամ Ալիևը և Ռեջեփ Էրդողանը սեպտեմբերի 25-ին Նախիջևանում՝ Ալիևների ընտանիքի հայրենիքում, ստորագրել են Կարս-Նախիջևան երկաթուղու կառուցման մտադրության արձանագրությունը։ Մայրուղին ենթադրում է այսպես կոչված Զանգեզուրի միջանցք, որը անցնելու է հայկական Սյունիքի մարզով, և պետք է կապի «մայրցամաքային» Ադրբեջանն իր էքսկլավի՝ Նախիջևանի, ապա Թուրքիայի հետ։ Համաձայնագրի ստորագրման մասին հայտարարել է Թուրքիայի նախագահի աշխատակազմը։
Երկաթուղային արձանագրությունը ստորագրվել է չճանաչված Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում (ԼՂՀ) Ադրբեջանի «հակաահաբեկչական միջոցառումների» ավարտից հինգ օր անց։ Ալիևն ու Էրդողանը քննարկել են նաև ԼՂՀ զինաթափման և բուն Զանգեզուրի միջանցքի բացման հարցը։ Համաձայն 2020 թվականի նոյեմբերի եռակողմ հռչակագրի, որով ավարտվեց ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմը, ճանապարհը պետք է գործարկվեր ռուս սահմանապահների պաշտպանության ներքո։ Համաձայնագրերը ենթադրում էին առաջին պատերազմի ավարտից 26 տարի անց Հարավային Կովկասում բոլոր տրանսպորտային միջանցքների ապաշրջափակում, սակայն ոչ մի բան դեռ չի բացվել։
«Մենք ակնկալում ենք, որ Հայաստանը կընդունի իրեն մեկնած խաղաղության ձեռքը և կշարունակի անկեղծ քայլեր ձեռնարկել»,- ամփոփիչ ասուլիսում ասել է Էրդողանը։ Կրեմլն իր հերթին հույս է հայտնել, որ Նախիջևանում Թուրքիայի և Ադրբեջանի նախագահների հանդիպումը կնպաստի Ղարաբաղում անվտանգությանը և ողջ տարածաշրջանի կյանքի կարգավորմանը։ «Նրանք ինքնիշխան երկրներ են, նրանք օգտագործում են համագործակցությունը զարգացնելու իրենց ինքնիշխան իրավունքը։ Մենք գիտենք, թե որքան սերտ հարաբերություններ են Բաքվի և Անկարայի միջև։ Իր հերթին մենք նույնպես ոչ պակաս սերտ հարաբերություններ ունենք ինչպես Անկարայի, այնպես էլ Բաքվի հետ»,- ասել է ՌԴ նախագահի մամուլի քարտուղար Դմիտրի Պեսկովը։
Հայաստանի իշխանությունները հետևողականորեն դեմ են արտահայտվում իրենց տարածքով Զանգեզուրի միջանցքի բացմանը։ Նախիջևանում բանակցությունների մեկնարկից առաջ Հայաստանի տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարար Գնել Սանոսյանը կրկնել է, որ Երևանը երբեք չի համաձայնի «արտատարածքային կամ միջանցքային տրամաբանությանը»։ Սեպտեմբերի 23-ին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի նստաշրջանում ելույթի ժամանակ Հայաստանի արտգործնախարար Արարատ Միրզոյանն ասել է, որ Ադրբեջանի և Թուրքիայի կողմից առաջ մղվող Զանգեզուրի միջանցքի նախագիծը նպատակ ունի խաթարել իր երկրի տարածքային ամբողջականությունը։
Ալիևն ու Էրդողանը պայմանագրեր են ստորագրել նաև Նախիջևանից Թուրքիա գազատարի կառուցման և երկրաշարժից տուժած թուրքական տարածքների վերականգնման հարցում Բաքվի աջակցության վերաբերյալ։ Էրդողանին ուղեկցել է բարձրաստիճան թուրք պաշտոնյաներից բաղկացած բարձրաստիճան պատվիրակություն՝ արտաքին գործերի նախարար Հաքան Ֆիդանը, պաշտպանության նախարար Յաշար Գյուլերը, էներգետիկայի և բնական պաշարների նախարար Ալփարսլան Բայրաքթարը, տրանսպորտի և ենթակառուցվածքների նախարար Աբդուլքադիր Ուրալօղլուն, ըստ էության գրեթե ողջ կառավարությունը։
Հայաստանը վճռական է տարածաշրջանում բոլոր հաղորդակցությունները բացելու հարցում, սակայն Բաքուն և Անկարան ցանկանում են, որ Զանգեզուրի ճանապարհը ստանա արտատարածքային կարգավիճակ, և Երևանը կորցնի վերահսկողությունն իր տարածքի մի հատվածի վրա, ասել է հայ քաղաքագետ Ջոնի Մելիքյանը։ «Նրանք ցանկանում են ստանալ այնպիսի մի բան, ինչպիսին Դանցիգի միջանցքն էր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ, որը Գերմանիան կապում էր Արևելյան Պրուսիայի հետ։ Երևանը երբեք չի համաձայնի դրան»,- հավելել է փորձագետը։ «Ամեն ինչ պետք է հիմնված լինի հայելային սկզբունքների վրա. եթե Բաքուն ցանկանում է ցամաքային մուտք գործել դեպի Նախիջևան, ապա Երևանը պետք է նման կապ ունենա Ռուսաստանի հետ Ադրբեջանի միջոցով»,- հավելել է նա։
Ղարաբաղի շուրջ տեղեկատվական բացասական ֆոնը բարդացնում է Հայաստանի և Թուրքիա-Ադրբեջան տանդեմի միջև պայմանավորվածությունների հեռանկարը, շարունակել է Մելիքյանը։ «Թուրքիայի իշխանությունները հայկական ուղղությամբ իրենց բոլոր քայլերը համակարգում են Բաքվի հետ, ուստի Երևանի համար դժվար է առաջընթաց գրանցել Անկարայի հետ բանակցություններում։ Իսկ Հայաստանի նկատմամբ Ադրբեջանի թշնամական քաղաքականության ֆոնին դեռ դժվար է խոսել մոտ ապագայում հարաբերությունների կարգավորման հեռանկարների մասին»,- եզրափակել է փորձագետը։
Զանգեզուրի միջանցքի բացումը բխում է Անկարայի շահերից, կարծում է Մոսկվայի պետական լեզվաբանական համալսարանի Տարածաշրջանային հետազոտությունների տեսության ամբիոնի դոցենտ Իկբալ Դուրրեն։ Այն, ըստ փորձագետի, Թուրքիան կկապի Միջին Ասիայի պետությունների հետ շրջանցելով Իրանը, և կբարձրացներ Անկարայի տնտեսական և քաղաքական կշիռը տարածաշրջանում։ Մոսկվան, շարունակել է Դուրրեն, շահագրգռված չէ Կովկասում և Կենտրոնական Ասիայում Թուրքիայի դիրքերի ամրապնդմամբ, այլ շահագրգռված է այնտեղ ենթակառուցվածքային նախագծերի իրականացմամբ։ «Ռուսական իշխանությունները շահագրգռված են «Հյուսիս-հարավ» նախագծով, որը ենթադրում է Աստարա-Ռեշտ երկաթուղու կառուցում Կասպից ծովի երկայնքով և Ջուլֆա-Թավրիզ կապի վերականգնմամբ»,- հավելել է փորձագետը: Վերջինս անցնում էր Հայաստանի հարավային սահմանով և ԽՍՀՄ-ը Իրանի հետ կապող միակ երկաթուղային ճանապարհն էր, պարզաբանել է փորձագետը։ Այդ երթուղիները թույլ կտան ռուսական ընկերություններին ավելացնել արտահանումը դեպի հարավ, նվազեցնել Ռուսաստանի կախվածությունը Թուրքիայից ծովային ճանապարհով և նվազեցնել տրանսպորտային մեկուսացումը, որը պայմանավորված է արևմտյան պատժամիջոցներով, ասել է Դուրրեն։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
