«Պակիստանն ու Հնդկաստանը միջնորդավորված պայքար են մղում Լեռնային Ղարաբաղում»
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Eurasianet.org-ը գրում է, որ Հնդկաստանի և Պակիստանի միջև առճակատումը սովորաբար ասոցացվում է Քաշմիրի տևական հակամարտության հետ: Սակայն քչերը գիտեն Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության մեջ այդ երկու երկրների աճող ներգրավվածության մասին։ Հարավային Ասիայի այդ երկու հակառակորդների համար Քաշմիրի հակամարտությունը շարունակվում է Ղարաբաղում, երկու պետություններն էլ զենք են մատակարարում հակառակորդ կողմերին՝ Հայաստանին և Ադրբեջանին։ Եթե Պակիստանը եղել է Ադրբեջանի կողքին դեռ 1990-ականների Ղարաբաղյան առաջին պատերազմի սկզբից, ապա Հնդկաստանը դարձել է Հայաստանին զենք մատակարարող միայն 2020 թվականի Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմում Երևանի պարտությունից հետո:
Պակիստանի աջակցությունն Ադրբեջանին կրկնում է Իսլամաբադի սերտ ռազմավարական հարաբերությունները Թուրքիայի հետ, որը Բաքվի գլխավոր հովանավորն է: Պակիստանի կառավարությունը Թուրքիայից հետո երկրորդն էր, որ ճանաչեց Ադրբեջանի անկախությունը, և դա չճանաչելով Հայաստանի անկախությունը։ 2016 թվականից ի վեր Պակիստանի և Ադրբեջանի զինվորականները համատեղ զորավարժություններ են անցկացնում և պահպանում են լայնածավալ ռազմավարական կապեր: Չհաստատված տեղեկությունների համաձայն Պակիստանի ռազմական խորհրդականները մասնակցել են Ղարաբաղյան Երկրորդ պատերազմին և մարտավարական խորհուրդներ են տվել Ղարաբաղի բարձրլեռնային գոտում իրականացվող գործողությունների վերաբերյալ։ Որոշ փորձագետներ կարծում են, որ Իսլամաբադը նաև կարող է Ադրբեջանին վաճառել JF-17 կործանիչներ, որոնք չին-պակիստանյան համատեղ արտադրության են։
2022 թվականի աշնանը Հնդկաստանն ուժեղացրեց իր աջակցությունը Հայաստանին տրամադրելով 245 միլիոն դոլար ընդհանուր արժեքի հրետանային համակարգեր, հակատանկային հրթիռներ և այլ տեսակի զինամթերք։ Մայիսին Երևանը հայտարարեց Նյու Դելիում դեսպանատան անձնակազմում ռազմական կցորդի ներդրման մասին, որի խնդիրներն են երկկողմ ռազմական համագործակցության խորացումը։ Հնդկաստանի կողմից աճող աջակցությունը կարող է որոշիչ գործոն լինել Հայաստանի համար Ղարաբաղում Ադրբեջանի ռազմավարական ճնշմանը հակազդելու գործում: Ռուսաստանը, որն ավանդաբար եղել է Երևանի ռազմավարական գործընկերը, ներկայումս գտնվում է Ուկրաինայում սանձազերծած նողկալի պատերազմի մեջ և կարծես թե չունի ռեսուրսներ և կամք օգնելու տարածաշրջանում կայուն խաղաղության հաստատմանը: Երևանը հույս ունի, որ հնդկական օգնությունը հակակշիռ կդառնա Ադրբեջանի Թուրքիայից, Պակիստանից և Իսրայելից ստացվող աջակցությանը։
Պակիստանի մասնակցությունը ղարաբաղյան հակամարտությանն օգնել է ամրապնդել Անկարա-Բաքու-Իսլամաբադ դաշինքը, որը ստացել է «Երեք եղբայրներ» ոչ պաշտոնական անվանումը։ Երեք պետություններն էլ միայն անունով են ժողովրդավարական երկրներ, երեքն էլ շեղվել են բազմակարծ հասարակության կառուցման ճանապարհից, և երեքում էլ գերակշռում է մահմեդական բնակչությունը։ Այն, որ այդ երեք պետություններն էլ ներգրավված են տարածքային/էթնիկական հակամարտությունների մեջ, նույնպես կապող օղակի դեր է խաղում և խրախուսում նրանց ռազմավարական և դիվանագիտական օգնություն ցուցաբերել միմյանց։ Օգոստոսի սկզբին լուրեր տարածվեցին, որ Պակիստանը կարող է միանալ թուրքական կողմից ղեկավարվող Ադրբեջանի «Каан» կոչվող նոր սերնդի կործանիչների մշակման գաղտագողի նախագծին:
Ղարաբաղյան հակամարտության մեջ ներքաշվելու Հնդկաստանի որոշումը պայմանավորված է երկու գործոնով՝ ռազմավարական և տնտեսական: Հինդուիզմի և իսլամի փոխհարաբերությունների բարդ պատմությունը նույնպես իր դերն է ունեցել։ 2020 թվականին Ադրբեջանի հաղթանակը տագնապ առաջացրեց Նյու Դելիում, քանի որ խաթարեց այն, ինչ Նյու Դելին ընկալում էր որպես աշխարհառազմավարական հավասարակշռություն Կովկասում: Վախենալով այնտեղ թուրք-մահմեդական ազդեցության ուժեղացումից Հնդկաստանի իշխանություններն ակտիվացնել են համագործակցությունը Հայաստանի հետ այն հույսով, որ նա կրկին տարածաշրջանում հանդես կգա որպես հակադիր ուժ։ Տեղական հակամարտության մեջ ոչ մուսուլմանական կողմին կողմնորոշվելու համանման միտում է նկատվում նաև Հնդկաստանի կողմից Իսրայելին, Սերբիային և Մյանմարին աջակցելու հարցում: Նյու Դելիում ամենամեծ վախն այն է, որ եթե Ադրբեջանը Ղարաբաղում հասնի իր ռազմավարական նպատակներին, ապա Անկարա-Բաքու-Իսլամաբադ դաշինքը կարող է իր ուժերը կենտրոնացնել Քաշմիրի վրա։ Այսպիսով, Հնդկաստանի կողմից Հայաստանին տրամադրվող աջակցությունը կարող է ընկալվել որպես Պակիստանին Քաշմիրում զսպելուն ուղղված կանխարգելիչ պաշտպանության մարտավարություն։ Հնդկաստանի մասնակցությունը ղարաբաղյան հակամարտությանը, ի թիվս այլ բաների, նպաստում է նաև Նյու Դելիի մերձեցմանն Իրանի հետ, որը նույնպես սերտ հարաբերություններ ունի Հայաստանի հետ։ Հնդկաստանը նաև նայում է Հայաստանին պոտենցիալ տնտեսական հնարավորությունների տեսանկյունից։ Նյու Դելին հուսով է, որ կկարողանա լրացնելով Կովկասում Ռուսաստանի ներկայության կրճատման արդյունքում առաջացած բացը և օգուտ քաղել զենքի վաճառքից։ Սակայն իրավիճակը բարդանում է նրանով, որ Հնդկաստանն ինքն է ռուսական զենքի խոշոր ներկրող, նրա ռազմական տեխնիկայի մոտ երեք քառորդը գալիս է Ռուսաստանից։ Իսկ Մոսկվան գնալով դժվարանում է կատարել արտահանման պատվերները, քանի որ փորձում է փոխհատուցել Ուկրաինայի մարտերում կրած կորուստները:
Նման կերպ հնդկական սպառազինության արդյունաբերության առջև բարդ խնդիր է դրվել՝ բավարարել սեփական աճող կարիքները և միաժամանակ իրականացնել մատակարարումներ Հայաստան։ Դեռ վաղ է ասել, թե Պակիստանի և Հնդկաստանի աճող մասնակցությունն ինչպես կազդի Ղարաբաղում իրադարձությունների հետագա զարգացման վրա, սակայն նոր աշխարհաքաղաքական կարգը վկայում է ԵԱՀԿ-ի, ՆԱՏՕ-ի և ՀԱՊԿ-ի նման մշտական խաղացողների ազդեցության նվազման մասին։ Հնդկաստանն ու Պակիստանը Ղարաբաղում ապացուցում են, որ աշխարհաքաղաքականությունը գնում է դեպի բազմաբևեռություն։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
