«Փաշինյանն էրդողանի ու Ալիևի միջև»
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Iarex.ru–ն գրում է, որ Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը Ադրբեջան կատարած այցի ընթացքում լրագրողների հետ զրույցում խոսելով Անդրկովկասում տիրող իրավիճակի մասին, նշել է, որ Բաքվի և Երևանի միջև խաղաղության գործընթացի խթանումը «զգալի ներդրում կունենա Թուրքիայի և Հայաստանի միջև հարաբերությունների կարգավորման գործում»: Միաժամանակ նա «կարևոր քայլ» է անվանել Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի վերջին այցը Անկարա, որտեղ նա մասնակցել է իր երդմնակալության արարողությանը։
Փաշինյանի Անկարա կատարած այցը տարաբնույթ արձագանք է առաջացրել ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս։ Ավելին, Էրդողանը, թվարկելով երդմնակալությանը ժամանած հարգարժան հյուրերին, չի հիշատակել Փաշինյանին, ինչն էլ ավելի է գրգռել հայ հասարակության այն հատվածին, որը վարչապետի այցն Անկարա որակել է որպես Հայաստանի և հայ ժողովրդի հերթական ստորացում։ Բայց քչերն են ուշադրություն դարձրել, որ Փաշինյանը գործել է հին պատմական բաղադրատոմսով, որն է «Փարիզը արժե ուխտագնացության»։ Այդ արտահայտությունն արել է Նավարայի թագավոր Հենրիխ IV-ը, երբ ընդունել է կաթոլիկություն, որպեսզի դառնա Ֆրանսիայի թագավոր: Այդ հանրաճանաչ արտահայտությունն օգտագործվում է մի շարք եվրոպական լեզուներում որպես գործարքի կամ անձնական շահի համար փոխզիջման հիմնավորում: Փաշինյանի առավելությունն այն է, որ նա փորձում է հայտնվել ոչ միայն Թուրքիայի և Ադրբեջանի նախագահներ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի և Իլհամ Ալիևի հետ եռանկյունում, այլ նաև հնարավոր է ավելի մեծ եռանկյունում՝ ՌԴ նախագահ Պուտին - Էրդողան –Ալիև և Փաշինյան։
Նախկինում ամեն ինչ գնում էր դրան: Վերջերս, հատկապես Պրահայում Էրդողանի և Փաշինյանի անձնական հանդիպումից հետո, թվում էր, թե երկու պետությունների ղեկավարների միջև երկխոսությունը սկսել է կայուն բնույթ ստանալ։ Ավելի վաղ նրանց միջև տեղի էր ունեցել հեռախոսազրույց, որից հետո Էրդողանը հայտարարել էր, որ եթե երկխոսությունը կայանա, ապա դրա արդյունքը կլինի երկու երկրների միջև դիվանագիտական հարաբերությունների վերականգնման մասին հայտարարությունը։ Թուրքական Ulusal հեռուստաալիքը հղում անելով Թուրքիայի ԱԳՆ-ի անանուն աղբյուրին հայտարարություն է տարածել, որ «Անկարան պետք է դա անի տաք հետքի վրա»։ Այդ կապակցությամբ թուրք դիվանագետներին մոտ կանգնած աղբյուրները պնդում են, որ Էրդողանը այդ հարցը քննարկել է ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի հետ, և որ ռուսական կողմն աջակցում է Անկարա-Երևան երկկողմ ձևաչափին, որն այժմ իրականացվում է միայն երկու երկրների հատուկ ներկայացուցիչների մակարդակով։
Միևնույն ժամանակ, հայկական կողմը հայտարարել է, որ պատրաստ է Թուրքիայի հետ երկխոսության «առանց նախապայմանների», մինչդեռ Անկարան հրապարակավ կարգավորման գործընթացը կապում է Երևանի և Բաքվի միջև խաղաղության պայմանագրի ստորագրման և այսպես կոչված Զանգեզուրի միջանցքի բացման հետ: Բայց Երևանն, որը փորձում է կոտրել Անկարայի և Բաքվի այսպես կոչված «փաթեթային դիվանագիտությունն», այլ ազդակներ էլ է ստացել, և տեղի է ունեցել խզում: Էրդողանն ինքն է խոստովանել, որ «Ֆրանսիայի և ԱՄՆ-ի հայկական սփյուռքները ճնշում են գործադրում Անկարայի վրա»։ Թուրքիան զգացել է, որ ԱՄՆ-ը նոր «խաղ» է սկսել տարածաշրջանում, որի նպատակն է «ուղիղ կամուրջ» նետել Թուրքիայից, այլ ոչ թե Ադրբեջանից, դեպի արևմտահայ սփյուռք։ Ամերիկացի փորձագետների կարծիքով Էրդողանին առաջարկվել և առաջարկվում է կոտրել Ադրբեջանի պարտադրանքը, երկկողմ հարաբերություններ հաստատել Հայաստանի հետ, Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունն ուղղել զուգահեռ ուղղությամբ և արևմտահայ սփյուռքի հետ կապված սյուժեներ ներդնել դրա մեջ։
Վաշինգտոնն ակնարկում է, որ կարող է առաջարկել իրավիճակը դիտարկել 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության հարցում Թուրքիայի կողմից մեղքն ընդունելու պրիզմայով, որպեսզի հայ-թուրքական հարաբերությունները տեղափոխվեն հատուկ ձևաչափ առանց Բաքվի մասնակցության։ Միևնույն ժամանակ չի կարելի բացառել, որ Անկարան դուրս կբերվի ղարաբաղյան խաղից և հաշվի առնելով քրդական գործոնը կներառվի աշխարհաքաղաքական այլ սխեմայի մեջ, որը կներառի երկու խնդիր, որոնք արմատներով Օսմանյան կայսրությունից են գալիս։ Այսինքն ղարաբաղյան հիմնախնդիրը նոր տարբերակով և նույնիսկ նոր ձևաչափով միջազգայնացման միջոցով կհանվի միայն Ադրբեջանի և Հայաստանի իրավասության ոլորտից։
Այդ ամենի նշաններն արդեն կան։ Ըստ երևանյան փորձագետների Փաշինյանի և Էրդողանի բանակցությունները վկայում են ավելի խորը, բայց հանրության համար անտեսանելի, կուլիսային բանակցությունների մասին։ Թուրք քաղաքագետ Օնուր Գուզալթանը կարծում է, որ այդ գործընթացում առաջնային է Անկարայի և Երևանի հարաբերությունների կարգավորումն, ինչը հետագայում կնպաստի Բաքվի և Երևանի միջև հարաբերությունների արագ կարգավորմանը։ Առայժմ Հայաստանին հաջողվել է հակամարտության գոտում ԵՄ միջազգային դիտորդական առաքելության և ԵԱՀԿ դիտորդների «փոխատեղում» կատարել։ Ուզենք, թե չուզենք, բայց այդ գործողությունները սկսել են խանգարել Ադրբեջանի կարողությանը հավասարակշռություն պահպանել զինված հակամարտության անդունդի եզրին:
Ի՞նչ է լինելու հաջորդիվ: Կամ Էրդողանը կընդունի ամերիկացիների առաջարկած խաղի կանոնները և անկախ երկխոսության մեջ կմտնի Փաշինյանի հետ, կամ պետք է պատրաստ լինել «Հայկական հարցը» համաշխարհային քաղաքականություն մտցնելու գործոնին, որին այժմ առաջ է մղում Ֆրանսիան: Իսկ հետո Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև նոր պատերազմի վտանգ կառաջանա։
Ներկայումս, բացի հակամարտության շուրջ Մոսկվայի ավանդական դիվանագիտական դերից, այդ գործընթացին մասնակցում են նաև Բաքուն, Երևանը, Անկարան, Բրյուսելը։ Դա ևս իր հետքն է թողնում, քանի որ հարավկովկասյան կարգավորման հարցում Եվրոպայի հզորացումը նշանակում է Մոսկվայի դիրքերի թուլացում, իսկ Ռուսաստանն ոչ մի կերպ չի կարող հրաժարվել Հայաստանից։ Բայց այս պահին Թուրքիան Մոսկվայի համար նաև կարևոր գործընկեր է մի շարք այլ քաղաքական և տնտեսական պատճառներով։ Եվ Մոսկվան ստիպված է նրա հետ նուրբ քաղաքական խաղալ։ Դա կարևոր հարցերի մի ամբողջ շարք է սկսած Սիրիայում տիրող իրավիճակից մինչև տրանսպորտային միջանցքներ։ Եվ այդ կապերը արդիականանում են ուկրաինական ճգնաժամի և արևմտյան պատժամիջոցների պատճառով:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
