Ադրբեջան և Իրան. հակասություններ և հեռանկարներ
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Ritmeurasia.org-ը գրում է, որ Մեծ Բրիտանիայի խորհրդարանում ապրիլի 17-ին կայացած այսպես կոչված Խոջալուի ցեղասպանություն քննարկման ժամանակ Մեծ Բրիտանիայի ԱԳՆ ղեկավարի տեղակալն ասել է, որ երկրի կառավարությունը Ղարաբաղը դիտարկում է որպես Ադրբեջանի անբաժանելի մաս։ Նման հայտարարությունները, զուգորդված Իրանում և Իսրայելում լայնածավալ բողոքի ակցիաներով, անկայունություն են հրահրում Ադրբեջանի և Հայաստանի հետ սահմաններում, ինչը լուրջ խաղացողները վերածում են սակարկությունների առարկայի տարածաշրջանի հնարավոր ապակայունացման համար: Այդ թվում իրենց ներքին խնդիրներից ուշադրության կենտրոնացումը արտաքին իրադարձությունների վրա փոխելու նպատակով։
Եվ այդ խնդիրներն օրեցօր ավելանում են։ Օրինակ Իսրայելում Սուրբ կրակի իջնելուց հետո բախումներ սկսվեցին ոստիկանների և քրիստոնյաների միջև։ Ավելի վաղ Երուսաղեմում քրիստոնյաների (հիմնականում կանանց) և իսրայելական ոստիկանության միջև բախումների մասին հաղորդում էին Պաղեստինի այն լրատվամիջոցները, որոնց ակտիվորեն աջակցում է Իրանը։ Մինչդեռ Իրանի ներսում ցուցարարները ամիսներ շարունակ կոչ են անում ոչ թե բարեփոխումների, այլ Իսլամական Հանրապետության անհետացման և ռեժիմի ամբողջական փոփոխության համաձայն Foreign Affairs-ի հայտարարության ասում է. «ԱՄՆ-ը պետք է օգնի հեռվից խստացնելով պատժամիջոցները և լավացնելով կոմունիկացիան ցուցարարների միջև»:
Այդ գործընթացներին զուգահեռ մերձեցում է տեղի ունենում Իսրայելի և Թուրքիայի միջև, որտեղ մի քանի ամիս առաջ պաշտոնապես հայտարարեցին Հարավային Ադրբեջանի ազգային ժողով ստեղծելու մասին։ Թուրքական հեռուստաալիքները, ինչպես օրինակ TGRT Haber-ը, տեղի բնակիչների մասին հայտնել է հետևյալը. «Նրանք՝ ադրբեջանցի թուրքերը, այժմ Իրանի մասն են: Նրանք խոսում են թուրքերեն, ինչպես ես և դու... Այսօր նրանք դուրս են գալիս փողոց և վանկարկում կարգախոսներ պահանջելով թուրքերի համար ազատություն, արդարություն և ազգային իշխանություն... Մի մոռացիր, սիրելի հեռուստադիտող. քո եղբայրներն ապրում են այնտեղ՝ Թավրիզում, նրանք մոտ 35 միլիոն են։ Նրանք ինձ և քեզ նման են: Եթե նույնիսկ մենք չկարողանանք որևէ կերպ օգնել նրանց, մենք նրանց սրտանց կասենք. «Մեր ողջույնները, Թավրիզ, մենք ձեզ շատ ենք սիրում»»: Այսպիսով, Իրանի այդ տարածաշրջանում անջատողական գործընթացներն ու բողոքի ակցիաները ակտիվորեն աջակցվում են թե՛ Թուրքիայի, թե՛ Իսրայելի կողմից։ Բացի այդ, Թել Ավիվը երկար ժամանակ համակարգված աշխատում է քրդերի հետ։ Այդ ամենին իր ներդրումն է ունենում նաև Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը ասելով, որ Իրանում ապրում են հայրենակիցներ, որոնց իրավունքները միշտ պետք է հաշվի առնել։
Բողոքի ցույցերի պատճառով և՛ Իրանը, և՛ Իսրայելն այսօր իրականում գտնվում են լիարժեք ներքին հակամարտությունների շեմին։ Նման սցենարը կանխելու համար վերջինս ակնկալում է քանդել այաթոլլահի ռեժիմը և դրա համար պատրաստ է ոչնչացնել Իրանը։ Վերջինս էլ պարտքերի տակ չի մնում և վճռականորեն աջակցություն է ցուցաբերում Պաղեստինին։ Եվ այնքան կոշտ, որ ապրիլի կեսերին իսրայելական առաջատար ձախակողմյան «Едиот Ахронот» հրատարակությունը գրեց, որ այլևս չի հավատում, որ ԱՄՆ-ը կպաշտպանի Իսրայել հրեական պետությանը Իրանի հարվածի դեպքում:
Իսրայելցիները դրդում են Թուրքիային, որին տարածաշրջանային առաջնորդ դառնալու համար անհրաժեշտ է Իրանի, որը տարածաշրջանում Անկարայի բնական հակառակորդն է, թուլացումը։ Դեր է խաղում նաև Իրանի դիրքորոշումը Կասպից ծովի կարգավիճակի վերաբերյալ, որն ի վերջո ԱՄՆ-ի ներթափանցումը տարածաշրջան զսպող քաղաքականություն է, և որին, ըստ Թեհրանի, աջակցում է Ադրբեջանը։ Ժամանակին Իրանի տեսակետից վիճարկվող Կասպից տարածքների ջրերից նավթի որոնողական խմբերի բռնի արտաքսելու փորձերը ավարտվեցին Թուրքիայի ուժի ցուցադրությամբ, երբ վերջինիս ռազմական ինքնաթիռները ցուցադրական թռիչքներ կատարեցին Բաքվի վրայով ազդանշան տալով Թեհրանին կռվելու պատրաստակամության մասին։
Այսօր Իրանում բազմամիլիոնանոց թյուրքաբնակ բնակչության առկայությունը, որոնց ավելի ու ավելի ակտիվորեն են ներկայացնում որպես «ադրբեջանցիներ», շատ լայնածավալ հեռանկարներ է բացում Իրանի հետ հակամարտության դեպքում նրանց որպես Ադրբեջանի «հայրենակիցներին» թնդանոթի միս օգտագործելու տեսանկյունից։
Բացի այդ, իսրայելցիները լրատվական ոլորտում ակտիվորեն աշխատում են Իրանի դեմ փորձելով Թեհրանին ներկայացնել որպես ագրեսոր և հանել նրան Ադրբեջանի դեմ։ Օրինակ Իսրայելի ԱԳՆ ղեկավարի ապրիլի կեսերին Բաքու կատարած վերջին այցի նախօրեին Intelli Times մեդիա ռեսուրսը, որը իսրայելական ռազմական հետախուզության ոչ պաշտոնական խոսափողն է, հրապարակել է իբր արված նախազգուշացում Իրանի Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետ Բաղերին. «Եթե աշխարհի որևէ երկրի բազան օգտագործվում է Իսրայելի կողմից Իրանի միջուկային օբյեկտների վրա հարձակվելու համար, ապա Իրանը հարձակվում է այդ երկրի վրա»։
Իրանն այսօր մտահոգված է ոչ միայն թուրքերով բնակեցված Հարավային Ադրբեջանի տարածքում անջատողականության սպառնալիքով, այլ նաև հենց Ադրբեջանում ուժեղ պետության հնարավոր ձևավորման և նրա աշխարհիկ բնույթով, ինչը վատ օրինակ է Իրանի ողջ կառավարման համակարգի համար։ Այաթոլլահների Իսլամական Հանրապետությանը հիմնված է կրոնական արժեքների գերակայության սկզբունքի վրա։
Դա է նաև պատճառը, որ Իրանի հյուսիսարևմտյան հատվածում հակակառավարական ապստամբություններ հրահրելու Ադրբեջանի փորձերից հետո Թեհրանը փոխել է իր մոտեցումը հարևանի նկատմամբ։ Ներկայումս իրանցի փորձագետները ակտիվորեն աշխատում են Նախիջևանում և Ադրբեջանում Թալիշստանի պատմական տարածքում հանրաքվե անցկացնելու սցենարի վրա, ըստ էության, որդեգրելով իրենց հակառակորդի մարտավարությունը (ավելի ճիշտ ոչ թե Ադրբեջանի, այլ Իրանի թշնամիների՝ ի դեմս Իսրայելի և ԱՄՆ-ի): Բացի դա նույնիսկ ԽՍՀՄ փլուզման և անկախության ձեռքբերման ժամանակ է Ադրբեջանը բախվել Իրանից կրոնական էքսպանսիայի ալիքների հետ, որոնք իրականացվել էին տարբեր մակարդակներով (ռադիո և հեռուստատեսային հեռարձակումներ, գրականության ուղարկում, կրոնական քարոզիչներ, օգնության հիմնադրամների ստեղծում և այլն): Այսօր այդ ակտիվությունն արտաքուստ նվազել է, սակայն Թեհրանը դեռ փորձում է օգտագործել ամեն հնարավորություն իր «կրոնական եղբայրներին» ճշմարտության ճանապարհով առաջնորդելու համար:
Անցյալ տարեվերջին իրանական IRNA լրատվական գործակալությունը շատ կոշտ արձագանքեց Թյուրքական պետությունների կազմակերպության գագաթնաժողովում Ադրբեջանի նախագահ Ալիևի ելույթին. «Ադրբեջանը մեծ թվով իսրայելական հետախույզներ է տեղակայել Բաքվում փորձելով միջանցք ստեղծել դեպի Նախիջևան իր էքսկլավ Իրանին սահմանակից հայկական տարածքներով, ինչին Իրանը դեմ է… Ալիևի կողմից պանթուրքիզմի ընդունումը ԱՄՆ-ի և Իսրայելի վերջին փորձն է խաթարել Իրանի դերը տարածաշրջանում… Իրանը Ադրբեջանի իշխանությունների վերջին գործողություններն ու հայտարարությունները համարում է բարիդրացիության սկզբունքին հակասող, և Թեհրանն իրեն իրավունք է վերապահում իրավական բողոք ներկայացնել այդ գործողությունների դեմ, հատկապես այն բանից հետո, երբ հաղորդում է, որ Ադրբեջանը դարձել է պարարտ հող ահաբեկչական խմբավորումների համար, որոնք ձգտում են դիվերսիոն գործողություններ իրականացնել Իրանում»:
Գրեթե այդ հայտարարություններին զուգահեռ հայ ակտիվիստ Միկա Բադալյանը տեղեկատվություն է տարածել իրանական պետական Sahar TV-ի կողմից Ադրբեջանի նախկին նախագահի և ներկայիս պետության ղեկավար Հեյդար Ալիևի հոր քրդական ծագման և PKK-ի հետ կապերի մասին վավերագրական ֆիլմի պատրաստման մասին։ YouTube-ում հրապարակված թրեյլերը մեծ արձագանք է առաջացրել Իլհամ Ալիևի վարչակազմում։ Ադրբեջանի կառավարությունը զգալի դիվանագիտական ջանքեր է գործադրել ժապավենի հրապարակայնացումը և ադրբեջաներենով հեռարձակվող ալիքներով հեռարձակումը կանխելու համար:
Հետազոտողների կարծիքով, էթնիկ ադրբեջանցիներով և թուրքերով բնակեցված տարածքում Ալիևների ընտանիքի «պահարանում պահվող կմախքները» ցուցադրող վավերագրական ֆիլմի հրապարակումը, անկախ նրանից, թե իրական է, թե հորինված, լուրջ հարված կլինի նախագահի դիրքերին։ Բաքուն կարծես թե հասկանում է դա, քանի որ ադրբեջանական լրատվամիջոցներն արդեն փոխել են Իրանում տեղի ունեցող իրադարձությունների լուսաբանման բնույթը անցնելով ավելի չափավոր տոնայնության։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
