Ինչո՞ւ է ԵՄ-ն շահագրգռված հայ-ադրբեջանական հակամարտության կարգավորմամբ
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Gr-sily.ru-ն գրում է, որ Գերմանիայի կանցլեր Օլաֆ Շոլցը հանդես է եկել հայտարարությամբ, որում մտահոգություն է հայտնել հայ-ադրբեջանական սահմանին տիրող իրավիճակի վերաբերյալ և նշել երկու երկրների միջև հակասությունների շուտափույթ կարգավորման կարևորությունը։ Գերմանիայի կառավարության ղեկավարն ընդգծել է, որ խաղաղության հասնելու դեպքում անհրաժեշտ է հաշվի առնել Ղարաբաղի բնակիչների կամքը, ինչպես նաև հարգել Հայաստանի և Ադրբեջանի ինքնիշխանությունն ու տարածքային ամբողջականությունը։ Նա այս երկու ասպեկտներն անվանել է հավասարապես կարևոր։ Իհարկե, նման հայտարարությունը, ըստ էության, կարծես ելույթ է ամեն լավի և ամեն վատի դեմ, և հաշվի առնելով Ղարաբաղի բնակիչների ցանկությունները և Հայաստանի ու Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը միասին, թվում են միմյանց փոխադարձ բացառող պայմաններ։ Ի վերջո, միջազգային իրավունքի համաձայն, Լեռնային Ղարաբաղը Ադրբեջանի կազմում է, սակայն այնտեղ բնակվող էթնիկ հայերը դե ֆակտո անկախ սուբյեկտ են ստեղծել և չեն ցանկանում վերադառնալ Բաքվի վերահսկողության տակ։ Միևնույն ժամանակ, Շոլցի հայտարարությունը դժվար թե ընդունվի որպես խաղաղ կարգավորման կոնկրետ առաջարկ։ Ավելի շուտ դա հակամարտությունը շուտափույթ դադարեցնելու Եվրոպայի ընդհանուր շահի հայտարարություն է:
Եվ նման հետաքրքրություն իսկապես կա։ Դրա վառ օրինակն էր անցյալ տարվա հոկտեմբերին ԵՄ դիտորդական առաքելության գործուղումը Հայաստանի և Ադրբեջանի սահման։ ԵՄ արտաքին գործերի գերագույն ներկայացուցիչ Ժոզեպ Բորելը բացատրել է, որ Բրյուսելը մտադիր է վերահսկել իրավիճակը սահմանին և նպաստել հակամարտության կողմերի միջև վստահության ձևավորմանը։ Դիտորդական առաքելության դիտարկումների հիման վրա կարող է վերջնական պայմանավորվածություն ձևավորվել հայ-ադրբեջանական սահմանի սահմանազատման վերաբերյալ։ Ի դեպ, Հայաստանն ինքն էր միջնորդական աջակցության խնդրանքով դիմել Եվրամիությանը 2022 թվականի սեպտեմբերին տեղի ունեցած զինված բախումներից հետո, երբ Երևանը մեղադրեց ադրբեջանական զինուժին ինքնիշխան Հայաստանի տարածքի մի մասը գրավելու փորձի մեջ։ Արևմտյան միջնորդների ներգրավվածությունը կապված էր ՀԱՊԿ-ի արձագանքից դժգոհության հետ, որի անդամ է Հայաստանը, և որից Երևանը ռազմական օգնություն խնդրեց, բայց, իր կարծիքով չստացավ։
Մինչդեռ մինչև վերջերս հայ-ադրբեջանական հակամարտությունում գլխավոր միջնորդի դերը, անկասկած, պատկանում էր Ռուսաստանին։ 2021 թվականի վերջին ադրբեջանցի քաղաքագետ Թոֆիգ Աբբասովը նշել է, որ Մոսկվան մոդերատորում է Բաքվի և Երևանի միջև ողջ բանակցային գործընթացը, իսկ ԵՄ-ն էական դեր չի խաղում այդ գործընթացներում։ Բայց աստիճանաբար իրավիճակը սկսեց փոխվել։ Բրյուսելը հստակորեն ձգտում է բարձրացնել իր հեղինակությունը և դառնալ կարևոր, եթե ոչ հիմնական միջնորդներից մեկը: Իսկ արդեն 2022 թվականի աշնանը Պրահայում կայացան քառակողմ բանակցություններ Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնի, Եվրոպական խորհրդի նախագահ Շառլ Միշելի, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի միջև։ Դրանցից հետո Ալիևը հայտարարեց, որ մինչև տարեվերջ կարող է ստորագրվել խաղաղության պայմանագիր, և առաջին անգամ կողմերը վերջապես համաձայնեցին, որ երկխոսությունը պետք է հիմնված լինի Ադրբեջանի և Հայաստանի տարածքային ամբողջականության նկատմամբ հարգանքի վրա։ Այսինքն պաշտոնական Երևանը համաձայնվել է, որ Լեռնային Ղարաբաղը Ադրբեջանի Հանրապետության մաս է։
Ի դեպ, Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը, ով նույնպես մասնակցել էր Պրահայի խորհրդակցություններին, փաստացի համաձայնվել է հայ-ադրբեջանական կարգավորման գործընթացում Եվրամիության դերի մեծացմանը։ Նա նաև շահագրգռվածություն է ցուցաբերել առճակատման շուտափույթ ավարտի հարցում և Փաշինյանին խոստացել, որ Ադրբեջանի հետ խաղաղություն ստորագրելուն պես Թուրքիան կբացի տրանսպորտային միջանցքները դեպի Հայաստան։
Այսպիսով, ներկայիս կոնֆիգուրացիայի պայմաններում Թուրքիան հանդես է գալիս որպես Ադրբեջանի շահերի գլխավոր պաշտպան։ Հայկական շահերը պաշտպանում են հիմնականում Ֆրանսիան և ԱՄՆ-ը, որոնք նույնպես, թեև ոչ այնքան ակտիվ, որքան Եվրամիությունը, ընդգրկված են այդ գործընթացում։ Անցյալ տարի Կոնգրեսի Ներկայացուցիչների պալատի նախագահ Նենսի Փելոսին և ԿՀՎ ղեկավար Ուիլյամ Բերնսը այցելեցին Երևան խոստանալով աջակցություն և համապարփակ օգնություն Հայաստանին։ Բայց Եվրամիության մասնակցությունը գործընթացին դեռևս անհամեմատ ավելի մեծ է, քան ամերիկյանը։ ՌԴ ԳԱ Արևելագիտության ինստիտուտի փոխտնօրեն Ալեքսանդր Սկակովը նշել է, որ Եվրամիության նպատակներից մեկն է Ռուսաստանին դուրս մղել Հարավային Կովկասից և նվազեցնել նրա ազդեցությունը տարածաշրջանում։ Միևնույն ժամանակ, փորձագետը խոստովանել է, որ Պրահայի բանակցությունները մոտեցրել են Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության ստորագրման պահը։
Այս պահն դա իսկապես կարող է շատ մոտ լինել, նույնիսկ ավելի մոտ, քան ենթադրվում է: Փետրվարի վերջին հայտնի դարձավ, որ կողմերի միջև առցանց խորհրդակցություններ են տեղի ունենում։ Հայ միջազգայնագետ Գրիգոր Բալասանյանը վստահ է, որ առցանց բանակցությունները վկայում են խաղաղության պայմանագրի կնքման ընդհանուր պատրաստակամության մասին, քանի որ նման ռեժիմով կարելի է համաձայնեցնել ոչ թե հիմնարար դրույթներ, այլ միայն տեխնիկական ճշտող մանրամասները։ Գործընթացի այս արագությունը, ըստ փորձագետի, անուղղակիորեն կապված է նաև Արևմուտք-Ռուսաստան դիմակայության հետ։
Բալասանյանը համարում է, որ հենց արևմտյան գործընկերներն են շտապում Բաքվին ու Երևանին, քանի որ կարևոր է ցույց տալ համաշխարհային հանրությանը, որ կարողացել են հաղթահարել այն խնդիրը, որը չկարողացավ հաղթահարել Մոսկվան։ Փորձագետը մտավախություն ունի, որ հապճեպ կնքված պայմանագիրը կարող է փխրուն լինել և մոտ ապագայում հանգեցնել նոր հակամարտության։
Ճիշտ է, պետք է նաև հասկանալ, որ Անդրկովկասում խաղաղ կարգավորման գործընթացը Եվրոպային հետաքրքրում է ոչ միայն աշխարհաքաղաքական տեսանկյունից։ Անցյալ տարվա էներգետիկ ճգնաժամից հետո եվրոպական երկրների համար առաջնահերթություն է դարձել էներգետիկ անվտանգության ապահովման խնդիրը։ Էներգետիկ փորձագետ Վահե Դավթյանն ուշադրություն է հրավիրում այն փաստի վրա, որ Եվրոպայի էներգետիկ անվտանգության ապահովման շահերից է բխում, որ Բրյուսելը այդքան ակտիվորեն ներգրավվի Հայաստանի և Ադրբեջանի հաշտեցման գործին։ Այն, որ Բաքուն մեծացնում է նավթի և գազի պաշարների արտահանումը Եվրոպա և դրանով իսկ փակում ԵՄ շուկայում դեֆիցիտի մի մասը, հայտնի է։ Սակայն այն դեպքում, երբ Հայաստանն ու Ադրբեջանը կնքեն երկարաժամկետ խաղաղության պայմանագիր, և բացվեն տրանսպորտային հաղորդակցությունները, եվրոպացիներին ուղղակիորեն հասանելի կլինեն նաև Կենտրոնական Ասիայի երկրների, առաջին հերթին Թուրքմենստանի ածխաջրածինները։ Դավթյանը հիշեցրել է, որ Թուրքիայում մեկնարկել է գազի հանգույցի նախագիծը, որի միջոցով տարբեր մատակարարներ կարող են մրցակցային հիմունքներով բնական գազ վաճառել ԵՄ-ին։
Եթե Բաքվին ու Երևանին հաջողվի հաշտվել, ապա նաև շարժում բացել Հայաստանի Սյունիքի մարզով այսպես կոչված Զանգեզուրի միջանցքի երկայնքով, ապա թուրքմենական գազը ապագայում կարող է եվրոպական շուկա դուրս գալ թուրքական հանգույցով։ Այստեղ արժե ավելացնել, որ Հարավային Կովկասի խաղաղեցումը հնարավորություն կտա նաև ապահովել այլ ապրանքների տեղաշարժը Եվրոպայի և Կենտրոնական Ասիայի միջև՝ շրջանցելով Ռուսաստանը։ Ի վերջո, այս երկու տարածաշրջանների տնտեսական համագործակցությունը ոչ մի կերպ չի սահմանափակվում ածխաջրածիններով։
Ռուսաստանն իր դժգոհությունն է հայտնել հայ-ադրբեջանական խաղաղ բանակցությունների վրա եվրոպացիների ազդեցության ուժեղացման կապակցությամբ։ Ռուսաստանի արտգործնախարարության խոսնակ Մարիա Զախարովան եվրոպական ջանքերը անվանել է աշխարհաքաղաքական ինտրիգներ և ասել, որ արևմտյան որոշ երկրներ ընդհանրապես չեն կարող միջնորդ լինել։ Սակայն չպետք է մոռանալ, որ աշխարհաքաղաքական առճակատման վայրէջքների հետևում սովորաբար թաքնված է լինում իրական զինված հակամարտությունը։ Հետևաբար, դրան վերջ տալու ցանկացած արդյունավետ ջանքեր միայն ողջունելի են: Եվ եթե ԵՄ-ն իսկապես շահագրգռված է Հարավային Կովկասով տրանսպորտային հաղորդակցություններ անցկացնելով, որպեսզի զարգացնի առևտուրը Կենտրոնական Ասիայի պետությունների հետ, ապա նրան անհրաժեշտ կլինի երկարաժամկետ խաղաղություն, այլ ոչ թե բռնության նոր բռնկումներով ժամանակավոր զինադադար, ինչպես դա եղել է նախկինում։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
