«Ադրբեջանն ու Հայաստանը գնում են դատարաններ»
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Ng.ru-ն գրում է, որ Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարար Սերգեյ Լավրովը փետրվարի 28-ին Բաքվում Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի հետ բանակցությունների ժամանակ հույս է հայտնել, որ «2023 թվականը բեկումնային տարի կլինի» Ռուսաստանի օգնությամբ Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև հարաբերությունների կարգավորման հարցում։ Սակայն իրավիճակը բարդանում է Միջազգային արբիտրաժային դատարան ընդդեմ Երևանի Բաքվի հայցով, ըստ որի պահանջվում է փոխհատուցել Լեռնային Ղարաբաղի հանքավայրերի, էներգետիկ օբյեկտների և ռեսուրսների ապօրինի շահագործման, քաղաքների, գյուղերի և ենթակառուցվածքների ավերման վնասները: Նախնական հաշվարկներով խոսքը 50 մլրդ դոլարի մասին է։
Ադրբեջանն անօրինական է համարում Հայաստանի կողմից Ղարաբաղի և այն շրջանների հիդրոէներգետիկ ռեսուրսների շահագործումը, որոնք հայկական կողմն անվանում էր բուֆերային գոտի։ Այսօր Բաքուն վերականգնել է վերահսկողությունը այդ տարածքների նկատմամբ և փոխհատուցում է պահանջում այն 30 տարիների համար, որի ընթացքում ինքը զրկված է եղել այնտեղ մուտքից։ Բաքուն պնդում է, որ նշված ժամանակահատվածում Հայաստանը նաև Ադրբեջանի տարածքում կառուցել է առնվազն 37 լրացուցիչ չարտոնված հիդրոէլեկտրակայան և ոչնչացրել առկա էներգետիկ ենթակառուցվածքը։
Հարավային Կովկասի քաղաքագետների ակումբի ղեկավար Իլգար Վելիզադեն Ng.ru-ին ասել է, որ սա կառավարության արձագանքն է քաղաքացիական հասարակության խնդրանքին, որը 44-օրյա պատերազմից հետո ուշադրություն է հրավիրել տարիների ընթացքում պատճառված վնասի վրա։
«Նյութական վնաս է պատճառվել ինչպես քաղաքների, գյուղերի, ենթակառուցվածքների ավերման, այնպես էլ ադրբեջանական ընդերքի, հիդրո ռեսուրսների ապօրինի շահագործման և այլնի հետևանքով։ Այժմ Ադրբեջանը ստիպված է վերականգնել ավերվածը։ Այն երկիրը, որը պատասխանատու է վնասի համար, պետք է պատասխանատվության ենթարկվի: Միջազգային պրակտիկայում շատ են դեպքերը, երբ հակամարտող կողմը՝ օկուպացիայի մեջ մեղավոր լինելով և վնաս պատճառելով, վճարել է փոխհատուցում»,- ասել է փորձագետը։ Վելիզադեն մանրամասնել է, որ փոխհատուցումները վճարվել են ստորագրված համաձայնագրերի հիման վրա, այդ թվում խաղաղության համաձայնագրի։
«Ադրբեջանը Հայաստանի հետ դեռևս խաղաղության պայմանագիր չունի, ուստի Երևանը կարծում է, որ եթե պայմանագիր չկա նշանակում է, որ փոխհատուցում վճարելու հիմքեր չկան։ Սակայն դա Բաքվի համար սկզբունքային հարց է, քանի որ պատերազմը ծավալվել է Ադրբեջանի տարածքում, ավերվել են ադրբեջանական քաղաքներն ու գյուղերը, իսկ ադրբեջանական ընդերքը շահագործվել է 30 տարի։ Բաքվի համար կարևոր է, որ մեղավորը, և դա, բնականաբար, Հայաստանն է, կրի ֆինանսական պատասխանատվություն»,- ասել է Վելիզադեն։ Նա հավելել է, որ Լաչինի ճանապարհին տեղի ունեցած ակցիան արտացոլում է ադրբեջանական ընդերքի ապօրինի շահագործումը։ «Նախնական հաշվարկներով խոսքը 50 միլիարդ դոլարի մասին է, իհարկե, այդ գումարն այս կամ այն ուղղությամբ կարող է փոխվել այն բանից հետո, երբ գործն ընդունվի վարույթ, և միջազգային փորձագետները կատարեն վնասի լրացուցիչ գնահատում»,- ասել է Վելիզադեն։ Նրա կարծիքով, իրավիճակը վերջնականապես պարզ կդառնա այն բանից հետո, երբ պարզվի, թե ուր են գնացել հանքերի շահագործումից ստացված գումարները։ Փորձագետը պարզաբանել է, որ ապացույցներ կան, որ իրավիճակը տնօրինել է ոչ թե Ստեփանակերտը, այլ Երևանը։
Հայ քաղաքագետ Արմեն Խանբաբյանը տեղի ունեցածը անվանել է սպասելի: «2020 թվականի 44-օրյա պատերազմից գրեթե անմիջապես հետո ադրբեջանական կողմը սկսեց խոսել «փոխհատուցման» մասին, վարձեց ինչ-որ միջազգային կազմակերպություն վնասը գնահատելու համար։ Հասկանալի է, որ խոսքը շատ զգալի գումարների մասին է։ Բայց մինչ վերջերս այդ թեման չէր բարձրացվում»,- Ng.ru-ին ասել է Խանբաբյանը։ Նրա կարծիքով, Բաքվի հայցը պատասխան է ՄԱԿ-ի Հաագայի արբիտրաժային դատարանի փետրվարի 24-ի որոշմանը, որը որոշեց անհապաղ ապաշրջափակել Լաչինի միջանցքը և միևնույն ժամանակ միաձայն մերժեց Ադրբեջանի հայցն ընդդեմ Հայաստանի, ըստ որի պահանջվում էր «քաղաքների, գյուղերի և այլ գոտիների, որտեղ պետք է վերադառնան Ադրբեջանի քաղաքացիները, արագ, անվտանգ և արդյունավետ ականազերծում»։
Ըստ Խանբաբյանի, Բաքվին կարող էր դատական գործողություններ ձեռնարկելուն դրդել նաև Երևանում գտնվող ՄԱԿ-ի վարձկանության դեմ պայքարի աշխատանքային խմբի անդամների հայտարարությունը առ այն, որ իրենց կառույցը հաստատում է այն փաստը, որ Թուրքիան և Ադրբեջանը վարձկաններ են ուղարկել Լեռնային Ղարաբաղ:
«Հայկական կողմը, իհարկե, ձեռքերը ծալած չի նստի։ Երևանն ու Ստեփանակերտը նույնպես լուրջ հաղթաթղթեր ունեն իրենց տրամադրության տակ։ Դա քաղաքացիական ենթակառուցվածքների, կրոնական վայրերի, գերեզմանատների ոչնչացումն է, ոչ սովորական զենքի զանգվածային օգտագործումը զինվորականների և քաղաքացիական անձանց դեմ։ Իսկ եթե խոսքը էներգետիկայի մասին է, ապա ինչպե՞ս գնահատել ադրբեջանական կողմից Հայաստանից Լեռնային Ղարաբաղ գազի և էլեկտրաէներգիայի մատակարարման արգելափակումը։
Վերջինիս արդյունքում, Ղարաբաղի ջրային պաշարները ահռելի վնասներ են կրել, քանի որ ջրամբարներից ողջ ջուրը ուղղվել է էլեկտրական տուրբինների շահագործմանը։ Իսկ հիմա մեծ հարցականի տակ են գարնան գյուղատնտեսական աշխատանքները։ Ի դեպ, կտուժեն նաև բազմաթիվ ադրբեջանցի սպառողներ, տասնյակ հազարավոր հեկտար ցանքատարածություններ ու արոտներ կզրկվեն ոռոգումից։ Այդ մասին Ստեփանակերտն արդեն զգուշացրել է Բաքվին»,- ասել է Խանբաբյանը։
Այսպիսով, հայ-ադրբեջանական զուտ ուժային առճակատման փուլից իրավիճակը տեղափոխվում է փոխադարձ իրավական պահանջատիրության փուլ։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
